Popüler Etiketler
Kamulaştırmasız El Atma Nedir? 2026
Tapunuz var, araziyle ilgili hiçbir işlem yapmadınız ve bir gün bakıyorsunuz ki belediye taşınmazınıza yol çekmiş ya da imar planında arsanız yeşil alana dönüştürülmüş. Kamulaştırma kararı yok, tebligat yok, ödeme yok. İşte bu tablo, Türk hukukunun en tartışmalı kurumlarından birini doğuruyor. Buda kamulaştırmasız el atmadır.
Bu rehber, kurumun hukuki çerçevesini, türlerini, şartlarını ve 2025-2026 döneminde verilen güncel Anayasa Mahkemesi ve Yargıtay kararlarını bir arada ele alıyor.
Kamulaştırmasız El Atma Nedir?
Kamulaştırmasız el atma, kamulaştırma yapmaya yetkili bir idarenin 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nda öngörülen usul ve esaslara uymaksızın özel mülkiyete konu bir taşınmaza kamu yararı gerekçesiyle ve bedelini ödemeden kalıcı biçimde el koymasıdır.
Bu kurumun dikkat çeken yönü şudur: Kanunda açık bir tanımı yok. Kavram, Türk hukukuna kanun koyucu tarafından değil, Yargıtay’ın 16 Mayıs 1956 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı ile girdi. Yargıtay bu karardan bu yana kamulaştırmasız el atmayı Borçlar Hukuku anlamında idarenin bir “haksız fiili” olarak nitelendiriyor.
Bir işlemin kamulaştırmasız el atma sayılabilmesi için şu temel koşulun varlığı aranır: El atan taraf kamulaştırma yetkisine sahip bir idare olmalı ve sahiplenme kastıyla hareket etmelidir. Salt geçici müdahaleler veya kamulaştırma sürecinin usule aykırı yürütülmesi bu kapsamın dışında kalabilir.
Kamulaştırmasız El Atma Türleri
Fiili El Atma
İdarenin özel mülkiyetteki bir taşınmaza fiziksel olarak el koymasıdır. Taşınmazın zilyetliği malikin elinden çıkar ve idare tarafından fiilen kullanılmaya başlanır.
Fiili el atmanın tipik örnekleri şunlardır:
- Taşınmaz üzerine yol, köprü veya kanal inşa edilmesi
- Devlet kurumu, okul veya sağlık tesisi yapılması
- Baraj veya enerji hattı geçirilmesi
- Araziye kalıcı nitelikte moloz, toprak veya malzeme dökülmesi
Fiili el atma davalarında uzun süreli ve kesintisiz el atmalarda zamanaşımı uygulaması sınırlıdır. İşgalin üzerinden onlarca yıl geçmiş olsa da malik veya mirasçıları hak düşürücü süreler ve zamanaşımı türüne göre değişir. Asliye Hukuk Mahkemesinde bedel davası açabiliyor. Taşınmazın değeri geçmişteki işgal tarihine göre değil, dava tarihindeki güncel piyasa rayicine göre hesaplanıyor.
Hukuki El Atma
Fiziksel bir müdahale olmaksızın, yalnızca imar planı değişikliği veya idari kararla taşınmazın kullanım hakkının engellenmesidir. Taşınmazın zilyetliği malikte kalmaya devam eder; ancak malik taşınmazını ekonomik olarak değerlendiremez hale gelir.
Hukuki el atma, fiziksel müdahale olmaksızın idari işlemlerle taşınmazın kullanımının kısıtlanmasıdır. Bu durumda:
- Taşınmazın zilyetliği malikte kalır
- Malik, taşınmazını ekonomik olarak kullanamaz
- Müdahale genellikle imar planı değişikliğiyle gerçekleşir
Bu durum, Yargıtay HGK’nın kararıyla hukuki el atma olarak kabul edilmiştir.
Kamulaştırmasız El Atma Hangi Durumlarda Ortaya Çıkar?
Teoride devlet kamulaştırma yapıyor, bedel ödüyor ve tapu devrediyor. Uygulamada bu süreç çok daha farklı işliyor. Kamulaştırmasız el atma şu durumlarda ortaya çıkıyor:
- İdare, prosedürü hiç başlatmadan taşınmaza doğrudan müdahale ediyor
- Kamulaştırma süreci başlatılmış ama tebligat yapılmadan el konuluyor
- Taşınmaz imar planında kamusal alana ayrılıyor; ancak yıllarca ne kamulaştırma yapılıyor ne de plan değiştiriliyor
- Sit alanı, arkeolojik alan veya orman sınırı kararlarıyla mülkiyet hakkı belirsiz süreyle kısıtlanıyor
Şunu da belirtmek gerekir: Tapuya kamulaştırma şerhi düşülmesi, kamu yararı kararı alınması veya kıymet takdiri yapılması tek başına kamulaştırmasız el atma sayılmıyor. El atma; fiilen ya da hukuken gerçekleşmeli ve mülkiyet hakkının özüne dokunacak nitelik taşımalıdır.
Kamulaştırmasız El Atmanın Şartları
Bir durumun kamulaştırmasız el atma sayılabilmesi için birkaç koşulun bir arada bulunması gerekir.
| Şart | Açıklama |
| Yetkili idare | El atan taraf kamulaştırma yetkisine sahip bir kamu idaresi olmalı |
| Sahiplenme kastı | İdare, taşınmazı iade etme niyeti olmaksızın kalıcı biçimde kullanmalı |
| Kalıcılık | Müdahale geçici değil, sürekli nitelik taşımalı |
| Bedelsizlik | Taşınmaz karşılığı herhangi bir ödeme yapılmamış olmalı |
| Usulsüzlük | 2942 sayılı Kanun’daki kamulaştırma prosedürü işletilmemiş olmalı |
Bu şartların tamamı bir arada gerçekleşmediğinde açılacak davalar el atmanın önlenmesi, tazminat, ecrimisil veya tam yargı davası niteliği taşıyabilir; kamulaştırmasız el atma davası olarak değerlendirilemez.
Ecrimisil talebi açısından önemli bir sınır: Dava tarihinden geriye dönük yalnızca 5 yıllık dönem için ecrimisil talep edilebiliyor. Buna karşın taşınmazın güncel bedeli için açılacak tazminat davasında herhangi bir zamanaşımı uygulanmıyor.
Kamulaştırmasız El Atma Yargıtay Kararları
Yargıtay’ın bu alandaki içtihadı, kanun boşluklarını doldurması açısından belirleyici bir işlev üstleniyor.
Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararı : Kamulaştırmasız el atma kavramını Türk hukukuna taşıyan temel karar. Bu kararla malik, idare aleyhine hem el atmanın önlenmesi davası hem de taşınmaz bedelinin tahsili davası açma hakkına kavuştu.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu: Hukuki el atma kavramını tanımlayan dönüm noktası niteliğindeki karar. HGK, uzun yıllar imar planında kamusal alana ayrılıp kamulaştırılmayan taşınmazlar için “idarenin pasif ve suskun kalmasının” da mülkiyet hakkını ortadan kaldırdığını ve kamulaştırmasız el atma hükümlerinin uygulanması gerektiğini karara bağladı.
Yargıtay 5. Hukuk Dairesi : Hukuki el atma davalarında maktu vekâlet ücreti uygulanması gerektiğini, nispi vekâlet ücretine hükmeden kararların bozulacağını açıkça ortaya koydu.
Yargıtay 5. Hukuk Dairesi : 7421 sayılı Kanun’un 2942 sayılı Kanun’un Ek 1. maddesine eklediği düzenlemeyle hukuki el atma davalarının adli yargıda görüleceğini ve maktu harç uygulamasının zorunlu hale geldiğini tescilledi.
Anayasa Mahkemesi :Bu tabloda öne çıkan en güncel karar. AYM, 2942 sayılı Kanun’un Ek 1. maddesine eklenen ve dava açma yükünü malik üzerine bırakan düzenlemenin Anayasa’ya aykırı olduğuna hükmetti. Mahkeme gerekçesinde, kamulaştırmasız el atmayı olağanlaştıran ve kamulaştırmaya alternatif bir yol olarak sunan her türlü düzenlemenin Anayasa’nın 46. maddesiyle bağdaşmadığını vurguladı.
Tüm bu kararlar birlikte değerlendirildiğinde ortaya çıkan tablo şudur: Hukuk, mülkiyet hakkı lehine ilerliyor. Amma idarenin usulsüz el atmalarını meşrulaştırmaya çalışan yasal düzenlemeler ise Anayasa Mahkemesi denetimiyle engelleniyor. Taşınmazına el atılan her malik, mevcut içtihat ve yasal çerçeveyi göz önünde bulundurarak dava hakkını kullanabilir. Bu sürecin doğru kurulması, hem tazminat miktarını hem de davanın seyrini doğrudan etkiler.
