Özellikle adil yargılanma hakkı, ifade özgürlüğü, makul sürede yargılanma hakkı, mülkiyet hakkı ve özgürlük-güvenlik hakkı ihlallerinde AİHM başvuruları önemli bir hukuki yol olarak karşımıza çıkmaktadır.

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Nedir?

AİHM, Avrupa Konseyi’ne üye devletlerin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne uygun hareket edip etmediğini denetleyen uluslararası bir mahkemedir. Mahkemenin merkezi Fransa’nın Strazburg şehrindedir.

Türkiye Cumhuriyeti de Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne taraf olduğundan, Türkiye’de yaşayan kişiler belirli şartların oluşması halinde AİHM’e bireysel başvuru yapabilmektedir.

AİHM’e Kimler Başvurabilir?

AİHM’e;

• Gerçek kişiler,
• Şirketler,
• Dernekler,
• Vakıflar,
• Kişi toplulukları başvuru yapabilir.

Başvurucunun doğrudan mağdur olması gerekir. Yani kişinin, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi kapsamında korunan bir hakkının devlet tarafından ihlal edildiğini ileri sürmesi gerekir.

AİHM Başvuru Şartları Nelerdir?

AİHM başvurularında en önemli konu “kabul edilebilirlik şartlarıdır.” Şartları taşımayan başvurular esas incelemesine geçilmeden reddedilmektedir.

1. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Kapsamında Bir Hakkın İhlali Olmalıdır

Başvuru konusu olayın, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi veya ek protokollerde düzenlenen haklardan birini ihlal etmesi gerekir.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi ile Korunan Haklar Nelerdir?

Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi tarafından uygulanan Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi (AİHS), bireylerin temel hak ve özgürlüklerini koruma altına alan en önemli uluslararası insan hakları metinlerinden biridir. Sözleşmede yer alan haklar, devletlerin keyfi müdahalelerine karşı bireyleri korumayı amaçlamaktadır.

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 2 ila 14. maddeleri arasında düzenlenen temel haklar şunlardır:

Yaşam Hakkı

Hiç kimsenin yaşam hakkı keyfi şekilde ortadan kaldırılamaz. Devlet, bireylerin yaşamını korumakla yükümlüdür.

İşkence ve Kötü Muamele Yasağı

Hiç kimse işkenceye, insanlık dışı veya aşağılayıcı muamele ya da cezaya maruz bırakılamaz. Bu hak mutlak niteliktedir ve hiçbir durumda sınırlandırılamaz.

Kölelik ve Zorla Çalıştırma Yasağı

Kimse köle olarak çalıştırılamaz veya zorla çalışmaya mecbur bırakılamaz.

Kişi Özgürlüğü ve Güvenliği Hakkı

Bireylerin hukuka aykırı şekilde gözaltına alınması veya özgürlüğünden yoksun bırakılması yasaktır.

Adil Yargılanma Hakkı

Herkes bağımsız ve tarafsız bir mahkemede, makul süre içinde ve hakkaniyete uygun şekilde yargılanma hakkına sahiptir.

Kanunsuz Suç ve Ceza Olmaz İlkesi

Bir fiil işlendiği tarihte suç değilse sonradan çıkarılan kanunla cezalandırılamaz.

Özel Hayat ve Aile Hayatına Saygı Hakkı

Bireylerin özel yaşamı, aile hayatı, konutu ve haberleşmesi hukuki koruma altındadır.

Düşünce, Vicdan ve Din Özgürlüğü

Herkes düşünce, vicdan ve din özgürlüğüne sahiptir. Kişiler din değiştirme veya inancını açıklama hakkına da sahiptir.

İfade Özgürlüğü

Bireyler düşünce ve kanaatlerini açıklama, yayma ve bilgi edinme özgürlüğüne sahiptir.

Toplantı ve Dernek Kurma Özgürlüğü

Herkes barışçıl şekilde toplantı yapma ve dernek kurma hakkına sahiptir.

Evlenme Hakkı

Yasal şartları taşıyan bireylerin evlenme ve aile kurma hakkı bulunmaktadır.

Etkili Başvuru Hakkı

Hak ihlaline uğrayan bireylerin etkili bir hukuki başvuru yoluna erişebilmesi gerekir.

Ayrımcılık Yasağı

Hiç kimse; cinsiyet, din, dil, ırk, siyasi düşünce veya benzeri nedenlerle ayrımcılığa uğratılamaz.

AİHS Ek Protokolleri ile Korunan Haklar

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne ek protokollerle yeni haklar da koruma altına alınmıştır.

Ek Protokol ile Korunan Haklar

• Mülkiyet hakkının korunması,
• Eğitim hakkı,
• Serbest seçim hakkı.
• Borç nedeniyle hapsedilme yasağı,
• Serbest dolaşım hakkı,
• Vatandaşların sınır dışı edilme yasağı,
• Yabancıların topluca sınır dışı edilme yasağı.
• Ölüm cezasının kaldırılması.
• Yabancıların sınır dışı edilmesinde usuli güvenceler,
• Ceza davalarında iki dereceli yargılanma hakkı,
• Adli hata nedeniyle tazminat hakkı,
• Aynı suçtan iki kez yargılanmama ve cezalandırılmama ilkesi,
• Eşler arasında eşitlik ilkesi.
• Ayrımcılığın genel olarak yasaklanması.

2. İhlal Devlet Kaynaklı Olmalıdır

AİHM yalnızca devletin işlem, eylem veya ihmallerinden kaynaklanan ihlalleri incelemektedir. Tamamen özel kişiler arasındaki uyuşmazlıklar doğrudan AİHM’in görev alanına girmez.

3. İç Hukuk Yolları Tüketilmiş Olmalıdır

AİHM’e başvuru yapılabilmesi için etkili iç hukuk yollarının tüketilmiş olması gerekir.

Türkiye bakımından genellikle şu süreçlerin tamamlanması gerekir:

• İlk derece mahkemesi,
• İstinaf,
• Temyiz,
• Anayasa Mahkemesi bireysel başvurusu.

Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yapılmadan doğrudan AİHM’e başvurulması çoğu durumda başvurunun reddine neden olmaktadır.

4. 4 Aylık Süre İçinde Başvuru Yapılmalıdır

Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 35. maddesine göre başvuru, nihai iç hukuk kararının kesinleşmesinden itibaren 4 ay içinde yapılmalıdır.

Bu süre hak düşürücü süredir. Sürenin kaçırılması halinde başvuru incelenmeden reddedilir.

5. Başvuru Şekil Şartlarına Uygun Olmalıdır

AİHM İçtüzüğü’nün 47. maddesine göre başvuruda;

• Başvurucunun kimlik bilgileri,
• Olayların özeti,
• İhlal edilen haklar,
• Deliller,
• İç hukuk sürecine ilişkin bilgiler,
• Nihai mahkeme kararları,
• Talep edilen giderim

eksiksiz şekilde belirtilmelidir.

Eksik hazırlanan başvurular şekil yönünden reddedilebilmektedir.

AİHM Başvurusu Hangi Dilde Yapılır?

Mahkemeye ilk başvuru Türkçe yapılabilmektedir. Ancak başvurunun ilerleyen aşamalarında Mahkemenin resmi dilleri olan İngilizce veya Fransızca kullanılmaktadır.

Bu nedenle profesyonel hukuki destek alınması önem taşımaktadır.

AİHM’e Avukatsız Başvuru Yapılabilir mi?

AİHM’e bireysel olarak başvuru yapılması mümkündür. Ancak başvuru ve başvuru  aşamalarda hukuki temsil zorunlu hale gelebilmektedir.

Özellikle:

• Başvuru stratejisinin oluşturulması,
• İhlal iddialarının doğru temellendirilmesi,
• Delillerin hazırlanması,
• Sürelerin kaçırılmaması,
• İngilizce veya Fransızca yazışmaların yürütülmesi

açısından uzman avukat desteği büyük önem taşır.

AİHM Adli Yardım Sağlıyor mu?

AİHM İçtüzüğü’nün 91. maddesine göre belirli şartların oluşması halinde başvurucuya adli yardım sağlanabilmektedir. Bunun için:

• Başvurucunun maddi imkânlarının yetersiz olması,
• Adli yardımın davanın iyi yönetimi için gerekli görülmesi gerekmektedir.

Ayrıca Türkiye’de baroların adli yardım bürolarına da başvuru yapılabilmektedir.

AİHM Başvurusu Nasıl Yapılır?

AİHM başvuruları, Mahkemenin resmi başvuru formu doldurularak doğrudan Strazburg’daki Mahkemeye gönderilmektedir.

Başvuruya;

• Mahkeme kararları,
• Deliller,
• Tutanaklar,
• Resmî belgeler,
• İç hukuk sürecine ilişkin evraklar eklenmelidir.

Başvurular posta yoluyla doğrudan Mahkemeye gönderilmektedir.

AİHM Başvurusunda Tazminat Talep Edilebilir mi?

AİHM, hak ihlali tespit etmesi halinde;

• Maddi tazminata,
• Manevi tazminata,
• Yargılama giderlerine

hükmedebilir.

Mahkemenin verdiği tazminat kararları kesinleşme sonrası ilgili devlet tarafından ödenmektedir.

AİHM Kararları Nereden Takip Edilir?

AİHM kararları, Mahkemenin HUDOC sistemi üzerinden takip edilebilmektedir. Ayrıca Türkçe tercümesi yapılan kararlar Türkiye Cumhuriyeti Adalet Bakanlığı İnsan Hakları Dairesi Başkanlığı tarafından yayımlanmaktadır.

Hukuk Büromuzun AİHM Başvurusu Hizmetleri

Hukuk büromuz tarafından;

• AİHM başvuru formunun hazırlanması,
• Başvurunun hukuki analizinin yapılması,
• İhlal iddialarının oluşturulması,
• Delillerin hazırlanması,
• İngilizce ve Fransızca başvuru desteği,
• Süreç takibi ve yazışmaların yürütülmesi,
• Karar sonrası yeniden yargılama ve tazminat süreçleri konularında hukuki danışmanlık ve avukatlık hizmeti sunulmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

AİHM’e herkes başvurabilir mi?

Evet. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’ne taraf devletlerden biri tarafından haklarının ihlal edildiğini düşünen kişiler başvuru yapabilir.

AİHM başvurusu için süre ne kadardır?

Nihai iç hukuk kararının kesinleşmesinden itibaren 4 ay içinde başvuru yapılmalıdır.

Anayasa Mahkemesi’ne gitmeden AİHM’e başvurulabilir mi?

Kural olarak hayır. Türkiye bakımından bireysel başvuru yolunun tüketilmesi gerekir.

AİHM başvurusu ücretli midir?

Başvuru harcı bulunmamaktadır. Ancak tercüme, posta ve avukatlık giderleri oluşabilir.

AİHM kararları bağlayıcı mıdır?

Evet. AİHM kararları taraf devletler açısından bağlayıcıdır.

AİHM’de kimlik gizli tutulabilir mi?

Başvurucunun talebi ve Mahkemenin kabulü halinde kimlik gizli tutulabilir.