Ceza Muhakemesi Kanunu’nda Arama ve El koyma Tedbirleri (CMK m. 116-134)

Ceza Muhakemesi Kanunu’nda Arama ve El koyma Tedbirleri (CMK m. 116-134)

Ceza Muhakemesi Kanunu (CMK), bireylerin özel hayatının gizliliği ve konut dokunulmazlığı gibi temel haklara doğrudan müdahale niteliği taşıyan arama ve el koyma tedbirlerini, katı usul ve esaslara bağlamıştır. CMK’nın  116 ile 134. maddeleri arasında düzenlenen bu koruma tedbirleri, Yargıtay kararlarıyla somutlaşan ilkeler çerçevesinde aşağıda incelenmiştir.

Şüpheli veya Sanığa Yönelik Arama (CMK m. 116)

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 116. maddesi, bir suçun aydınlatılması amacıyla şüpheli veya sanığa ait alanlarda arama yapılmasına olanak tanır. Bu tedbirin uygulanabilmesi için temel koşul, şüphelinin yakalanacağına veya suç delillerine ulaşılacağına dair “makul şüphe”nin varlığıdır. Kanun, bu kapsamda şüphelinin veya sanığın üzerinin, kişisel eşyalarının, evinin, iş yerinin ve zilyedinde bulunan diğer mekanların aranabilmesini düzenlemektedir.

“Makul şüphe”, soyut veya genel bir kanının ötesinde, somut olgulara dayanan bir şüpheyi tanımlar. Hayatın olağan akışı içinde değerlendirildiğinde mantıklı bulunan bu şüphe, bir ihbarın veya iddianın belirli emarelerle güçlendirilmesini zorunlu kılar. Kısacası, belirli bir yerde suç unsurunun veya aranan kişinin bulunma ihtimalini somut verilere dayandırır.

Yargıtay’ın yerleşik içtihatları, bu ilkenin altını önemle çizmektedir. Yüksek Mahkeme, arama kararının keyfiliğe yol açmaması için mutlaka somut olgularla gerekçelendirilmesi gerektiğini belirtir. Bu bağlamda, arama tedbirinin hukuka uygunluğu şekil şartlarına sıkı sıkıya bağlıdır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun da vurguladığı gibi, arama ancak bir hâkim kararı veya kanunun yetki verdiği merciin yazılı emri ile mümkündür. Sonradan yazıya dökülmüş olsa bile, sözlü bir talimatla yapılan arama hukuka aykırıdır. Bu yolla elde edilen bulgular, CMK m. 206/2-a ve 217/2 gereğince “hukuka aykırı delil” niteliği taşıyarak hükme esas alınamaz.

Aramanın temel mantığı, saklı veya gizli olanı açığa çıkarmaktır. Bu nedenle, ilk bakışta görülebilen veya zaten ortada olan nesneler arama kapsamına girmez. Örneğin, bir trafik denetimi esnasında aracın arka koltuğunda herkesin görebileceği şekilde duran bir silaha veya yasa dışı maddeye el konulması bir “arama” değil, suçüstü hali kapsamında bir el koyma işlemidir. Benzer şekilde, arama kişinin vücuduna yönelik olabilir; ancak bu, cinsel organların incelenmesi gibi özel düzenlemelere tâbi olan beden muayenesi niteliğine bürünemez.

Sonuç olarak Yargıtay, arama kararlarının gerekçesine büyük önem atfetmektedir. Kararda, hangi somut delillere dayanılarak şüpheliye veya suç unsuruna ulaşılmasının beklendiği açıkça yazılmalıdır. “Şüpheli hareketler sergiledi” gibi genel ve soyut ifadelerle düzenlenen arama emirleri, yetersiz gerekçe nedeniyle hukuka aykırı kabul edilebilir ve bu aramalardan elde edilen delillerin geçersiz sayılması riskini doğurur.

Üçüncü Kişilere Yönelik Arama (CMK m. 117)

CMK’nın 117. maddesi ise arama tedbirini, şüpheli veya sanık dışındaki üçüncü kişileri kapsayacak şekilde genişletir. Ancak bu yetki, temel hak ve özgürlükleri daha derinden etkilediği için daha sıkı bir koşula bağlanmıştır. Bir üçüncü kişinin mülkünde (konut, iş yeri vb.), üzerinde veya eşyasında arama yapılabilmesi için, aranan şüphelinin veya suç delillerinin o anda o yerde olduğunu düşündüren somut olguların mevcut olması gerekir (m. 117/2). Bu düzenleme, soruşturmayla ilgisi olmayan kişilerin haksız yere rahatsız edilmesini önlemeyi amaçlar.

Bununla birlikte kanun, bu kurala bir istisna getirmiştir. Eğer şüpheli veya sanık fiilen bir mekânda bulunuyorsa ya da kolluk tarafından takip edilirken bir yere girmişse, o yer üçüncü bir kişiye ait olsa bile, arama yapmak için az önce belirtilen ek olguların varlığı aranmaz (m. 117/3). Örneğin, polisten kaçan bir şüphelinin sığındığı ev, bu istisna kapsamında derhal aranabilir.

Yargıtay, üçüncü kişilere yönelik aramalarda “ölçülülük” ilkesinin titizlikle uygulanması gerektiğini sıkça hatırlatır. Mahkemeye göre, bu tür aramalara izin veren hâkim kararının son derece spesifik olması zorunludur. CMK m. 119/2 uyarınca kararda; aramanın neden yapıldığı, aranan kişinin kim olduğu, suçun ne olduğu ve ne tür delillerin arandığı açık ve net bir şekilde belirtilmelidir. Yetersiz gerekçeyle veya genel ifadelerle üçüncü bir kişinin mülkünde yapılan arama sonucu elde edilen delillerin, Yargıtay tarafından hukuka aykırı sayılarak sanık aleyhine kullanılamayacağı unutulmamalıdır. Bu nedenle soruşturma makamları, CMK m. 117’nin getirdiği güvencelere azami özeni göstermekle yükümlüdür.

Gece Vakti Arama (CMK m. 118)

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 118. maddesi, kişilerin özel yaşam alanlarının dokunulmazlığını güvence altına almak amacıyla, gece saatlerinde arama yapılmasına yönelik temel bir yasak getirir. Kural olarak, konut, iş yeri ve benzeri kapalı mekanlarda gece vakti arama yapılamaz. Hukuk sistemimizde “gece vakti,” güneşin batışını takip eden bir saatlik süreden, güneşin doğuşundan önceki bir saate kadar olan zaman aralığı olarak kabul edilir.

Ancak bu kural mutlak değildir. Maddenin ikinci fıkrası, yasağın uygulanmayacağı istisnai durumları sıralar. Bunlar; suçun işlenirken veya hemen sonrasında yakalanması (suçüstü hali), delillerin karartılması veya şüphelinin kaçması gibi aramanın geciktirilmesinin ciddi sakıncalar doğuracağı haller ve yakalanmışken firar eden ya da tutuklu/hükümlü bir kişinin takibi sırasında yapılan aramalardır. Bu şartlar altında, gece vakti arama yapılması hukuka uygun kabul edilir.

Yargıtay, gece araması yapılmasına imkân tanıyan bu istisnaların uygulanmasında son derece hassas bir denetim yapar. Yüksek Mahkeme’ye göre, bir arama gece yapılmışsa, buna izin veren kararda veya emirde, gece aramasını zorunlu kılan gerekçenin somut olgularla ve açıkça belirtilmesi şarttır. Örneğin Yargıtay 11. Ceza Dairesi, bir kararında, arama emrinde “gecikmesinde sakınca bulunan hal”in ne olduğunun açıklanmamasını hukuka aykırılık sebebi olarak görmüştür. Yetkili makamlar, suçüstü halini veya gecikmenin yaratacağı tehlikeyi somut delillerle ortaya koymadan gece aramasına karar veremez. Aksi takdirde, CMK 118. maddeye aykırı şekilde yapılan bu arama hukuka aykırı hale gelir ve bu yolla elde edilen deliller yargılamada kullanılamaz.

Öte yandan, yasağın istisnaları mevcut olsa bile, aramanın ölçülülük ilkesi çerçevesinde yürütülmesi gerekir. Yargıtay, kolluk kuvvetlerinin soyut gerekçelerle veya sonradan yaratılan bahanelerle gece vakti konutlara girmesini, özel hayatın gizliliğinin ağır bir ihlali olarak değerlendirmektedir. Bu nedenle, gece arama emrinde, aramayı gündüze ertelemeyi imkânsız kılan acil sebebin ne olduğunun belirtilmemesi, işlemi hukuka aykırı kılan kritik bir eksiklik olarak kabul edilir.

Arama Kararı ve Yetki (CMK m. 119)

CMK m. 119 uyarınca arama kararı verme yetkisi, prensip olarak hâkime aittir. Temel kural, hâkim kararı olmaksızın arama yapılamayacağıdır. Ancak kanun, soruşturmanın selameti açısından istisnalar tanımıştır. Delillerin kaybolma tehlikesi gibi gecikmesinde sakınca bulunan acil durumlarda, Cumhuriyet savcısı da yazılı bir emirle arama yapılmasına karar verebilir. Eğer Cumhuriyet savcısına ulaşılamıyorsa, bu yetki, yine yazılı olmak kaydıyla, kolluk amirine geçer. Ancak burada çok önemli bir ayrım vardır: Kolluk amirinin arama emri verme yetkisi, yalnızca kişilerin üstü ve eşyaları ile sınırlıdır. Kolluk amiri; konut, iş yeri veya halka açık olmayan diğer kapalı alanlarda arama emri veremez. Bu tür yerler için arama, mutlaka hâkim kararına veya gecikmesinde sakınca varsa savcının yazılı emrine dayanmalıdır.

Arama kararı veya emri, hukuki geçerlilik için belirli unsurları barındırmak zorundadır. Kararda; aramanın dayanağı olan suç, aramanın yapılacağı kişi, mekanın adresi veya eşyanın tanımı ile kararın geçerli olacağı zaman dilimi net bir şekilde belirtilmelidir (m. 119/2). Arama tutanağında ise işlemi gerçekleştiren görevlilerin kimlik bilgileri yer alır (m. 119/3). Ayrıca, arama sırasında savcı hazır değilse, kapalı bir mekanda yapılan aramada o yerin ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişinin tanık olarak hazır bulundurulması yasal bir zorunluluktur (m. 119/4).

Yargıtay, arama işleminin usulüne uygun ve yetkili bir merci tarafından verilmiş yazılı bir belgeye dayanmasını, aramanın en temel meşruiyet şartı olarak görür. Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun yerleşik içtihatlarına göre, sonradan onaylansa dahi, sözlü bir talimatla yapılan arama, Anayasa’nın 20. ve 21. maddeleri ile CMK hükümlerini ihlal eder. Bu şekilde elde edilen deliller, “hukuka aykırı delil” olarak kabul edilir ve hükme esas alınamaz. Bununla birlikte Yargıtay 7. Ceza Dairesi’nin işaret ettiği üzere, savcının gecikmesinde sakınca nedeniyle verdiği yazılı arama emrinin 24 saat içinde hâkim onayına sunulması halinde işlem geçerli sayılacaktır. Özetle, arama kararının yazılı olması ve yetkili merci tarafından verilmesi, Yargıtay denetiminde mutlak bir geçerlilik koşuludur.

Aramada Hazır Bulunma Hakkı (CMK m. 120)

CMK’nın 120. maddesi, arama işleminin şeffaflığını ve denetlene bilirliğini sağlamak amacıyla, süreçte kimlerin bulunabileceğini düzenler. Kural olarak, hakkında arama yapılan yerin sahibi veya eşyanın zilyedi (fiili hakimiyetini elinde bulunduran kişi), arama esnasında hazır bulunarak işlemleri takip etme hakkına sahiptir (m. 120/1). Eğer kendisi hazır bulunamıyorsa, onun yerine bir temsilcisi, yakını, birlikte yaşadığı bir kişi veya komşusu aramada hazır bulundurulur.

Özellikle soruşturmayla doğrudan ilgisi olmayan üçüncü kişilere ait bir yerde arama yapılıyorsa (CMK m. 117), o yerin zilyedine veya onun yerine çağrılan kişiye, arama başlamadan önce işlemin amacı hakkında bilgi verilmesi zorunludur (m. 120/2). Bundan da önemlisi, arama yapılan kişinin avukatının da arama sırasında hazır bulunma hakkı vardır ve bu hak hiçbir şekilde engellenemez (m. 120/3). Avukatın varlığı, işlemin hukuka uygun yürütülmesi için en önemli güvencelerden biridir.

Yargıtay, aramada bulunması gereken kişilerin eksikliğini, aramayı sakatlayan temel bir usul ihlali olarak kabul etmektedir. Özellikle Cumhuriyet savcısının bulunmadığı konut ve iş yeri gibi kapalı alan aramalarında, CMK m. 119/4 gereği, “o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişinin” hazır edilmesi mutlak bir zorunluluktur. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, çeşitli kararlarında bu kuralın ihlal edilmesinin, aramayı ve neticesinde elde edilen delilleri tek başına hukuka aykırı hale getireceğini defalarca vurgulamıştır. Böyle bir durumda, elde edilen deliller hukuka aykırı yöntemle elde edilmiş sayılacağından, mahkemenin bu delilleri CMK m. 206/2-a ve 217/2 uyarınca reddetmesi gerekir.

Bu yaklaşım, arama tanıklarının sadece bir formalite olmadığını, hem delillerin güvenilirliği hem de özel hayatın korunması açısından ne kadar kritik bir role sahip olduğunu gösterir. Uygulamada, arama tutanağında tek bir komşu veya apartman görevlisinin imzasının bulunması yeterli değildir. Yargıtay bir kararında, sadece apartman görevlisinin imzasının olduğu bir tutanağı, kanunun aradığı “iki kişi” şartını karşılamadığı ve bu kişinin arama sürecini ne ölçüde gözlemlediğinin belirsiz olduğu gerekçesiyle hukuka aykırı bulmuştur. Sonuç olarak, arama tanığı eksikliği, sonradan giderilemeyecek nitelikte bir usul hatasıdır ve bu şekilde yapılan bir aramayla elde edilen delillerin yargılamada kullanılması mümkün değildir.

Arama İşlemi Sonrası Belge Verilmesi (CMK m. 121)

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 121. maddesi, arama tedbirinin tamamlanmasının ardından ilgili kişiye tanınan hakları ve usulü güvence altına alır. Buna göre, arama işlemine maruz kalan kişi talep ettiği takdirde, kendisine işlemin detaylarını içeren resmi bir belge verilmesi zorunludur. Bu belgede, aramanın hukuki dayanağının (şüpheliye yönelik CMK m. 116 veya üçüncü kişiye yönelik CMK m. 117 kapsamında mı yapıldığı) ve soruşturma konusu suçun ne olduğunun açıkça belirtilmesi gerekir.

Ayrıca, arama sırasında herhangi bir eşyaya el konulmuşsa, kişinin talebi üzerine, bu eşyaların dökümünü içeren bir liste de kendisine sunulur. Eğer arama sonucunda suça dair herhangi bir delil veya unsura rastlanmamışsa, bu durumun tespit edildiği bir belgenin düzenlenmesini isteme hakkı da mevcuttur. Kanun, arama yapılan kişiye, el konulan eşyaların mülkiyetine dair beyanlarını tutanağa geçirme imkânı da tanır. Kişi bu sayede, eşyanın kendisine ait olup olmadığı veya hangi amaçla bulundurduğuna ilişkin iddialarını resmi kayda aldırabilir.

Yargıtay uygulamasına bakıldığında, arama sonrası bu belgenin verilmemesi tek başına delili geçersiz kılan mutlak bir bozma nedeni olarak görülmese de, önemli bir usul eksikliği olarak kabul edilir. Bu belgenin yokluğu, kişinin el konulan eşyalarının durumunu takip etmesini, işlemin hukuka uygunluğunu denetlemesini ve CMK m. 141 kapsamında haksız arama nedeniyle tazminat talep etmesini zorlaştırabilir. Nitekim Yargıtay 7. Ceza Dairesi bir kararında, aramada hazır bulunma ve arama sonucu belge alma gibi hakların usulüne uygun işletilmemesinin, arama işleminin bütününün hukuka aykırılığına yol açabileceğine dikkat çekmiştir. Özetle bu belge, hem idarenin işlemlerini kayıt altına alması hem de bireyin adil yargılanma ve etkili başvuru haklarını kullanabilmesi için kritik bir öneme sahiptir.

Belge ve Evrakların İncelenmesi Yetkisi (CMK m. 122)

CMK m. 122, arama sırasında bulunan yazılı belge, evrak ve kağıtların incelenmesi konusunda özel ve koruyucu bir prosedür öngörür. Temel kural, arama yapan kolluk görevlilerinin, ele geçirdikleri belgelerin içeriğini okuma ve inceleme yetkisinin bulunmamasıdır. Bu yetki, münhasıran Cumhuriyet savcısı ve hâkime tanınmıştır. Bu düzenlemenin amacı, kişilerin günlük, mektup, ticari defter gibi özel hayatına ve sır alanına dahil olan yazışmalarının keyfi olarak okunmasını engellemektir.

Uygulamada kolluk, ele geçirdiği belgeleri mühürlü bir torbaya koyarak savcılığa intikal ettirir. Belgelerin sahibi veya temsilcisi de bu mühürleme işlemine katılabilir ve kendi mührünü veya imzasını ekleyebilir. Daha sonra savcı veya hâkim inceleme yapacağı zaman, belge sahibini, temsilcisini veya avukatını bu işleme davet eder. Bu sayede incelemenin şeffaf bir şekilde yapılması hedeflenir. Yapılan inceleme neticesinde, soruşturma konusu suçla ilgisi bulunmayan tüm belgeler derhal sahibine iade edilir. Bu ilke, devletin elinde suçla alakasız özel bilgilerin birikmesini önler.

Yargı kararları, kolluğun bu alandaki yetki sınırlarına hassasiyetle yaklaşır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu, bir kararında, kolluk görevlilerinin arama sırasında buldukları bir not defterini hâkim kararı olmaksızın okuyup içeriğini tutanağa geçirmesini açıkça hukuka aykırı bulmuştur. Zira CMK m. 122, belge incelemeyi yargısal bir faaliyet olarak tanımlamıştır. Kolluğun bu sınırı aşarak elde ettiği bilgiler “hukuka aykırı delil” niteliği kazanır ve yargılamada kullanılamaz. Bu madde, Anayasa ile korunan özel hayatın ve haberleşmenin gizliliğinin somut bir yansımasıdır.

Eşyanın Muhafaza Altına Alınması ve El koyma (CMK m. 123)

CMK m. 123, suça konu veya delil niteliğindeki eşyalar üzerinde kamunun denetim kurmasını sağlayan iki farklı tedbiri düzenler: Muhafaza altına alma ve el koyma. Bu iki kavram arasındaki temel fark “rıza” unsurudur.

Muhafaza altına alma, delil olarak kullanılabilecek veya müsadereye tâbi bir eşyanın, zilyedinin (elinde bulunduran kişinin) kendi rızasıyla teslim edilmesi üzerine korumaya alınmasıdır. Bu durumda bir zorlama yoktur; kişi, suça ilişkin eşyayı gönüllü olarak teslim eder ve bu eşya bir tutanakla emanete alınır.

El koyma ise, zilyedin rızasının bulunmadığı durumlarda devreye girer. Kişi, talep edilmesine rağmen suça ilişkin eşyayı teslim etmezse, kamu otoritesi mülkiyet hakkına müdahale ederek bu eşyaya zorla el koyar. Bu işlem, mutlaka kanunun öngördüğü usule göre verilmiş bir karara (hâkim kararı, gecikmesinde sakınca varsa savcı veya kolluk amiri emri) dayanmalıdır.

Yargıtay, kişilerin mülkiyet hakkına doğrudan müdahale olan elkoyma işleminin hukuki şartlara sıkı sıkıya bağlı olarak yapılmasını aramaktadır. Yüksek Mahkeme, “rıza” kavramına dayalı arama veya elkoyma işlemlerine şüpheyle yaklaşmakta, kişinin rızasının tek başına kanuni prosedürleri devre dışı bırakmayacağını belirtmektedir. Rıza yoksa yazılı karar mutlak bir zorunluluktur. Sonuç olarak CMK m. 123 uyarınca yetkililer önce eşyanın teslimini ister; rıza gösterilirse muhafaza altına alınır, gösterilmezse CMK m. 127’de düzenlenen usule göre el koyma kararı ile eşyaya el konulur.

İstenen Eşyayı Teslim Etmemenin Yaptırımı (CMK m. 124)

CMK m. 124, delil niteliği taşıyan bir eşyayı elinde bulunduran kişilerin, bunu yetkili makamlara teslim etme yükümlülüğünü ve bu yükümlülüğe uymamanın sonuçlarını düzenler. Kanuna göre, elinde CMK m. 123 kapsamında bir eşya bulunduran kişi, talep edildiğinde bunu göstermek ve teslim etmekle yükümlüdür. Bu yükümlülüğe kasten uymayan, yani eşyayı saklayan veya vermemekte direnen kişi hakkında disiplin hapsi uygulanabilir. Bu yaptırımın süresi en fazla üç aydır.

Ancak bu kuralın çok önemli istisnaları vardır. Disiplin hapsi yaptırımı şu kişilere uygulanamaz:

1. Şüpheli veya sanığın kendisi: Hiç kimse kendini suçlayıcı delilleri sunmaya zorlanamaz
2. Tanıklıktan çekinme hakkı olanlar (CMK m. 45-46): Şüphelinin nişanlısı, eşi, alt ve üst soyu ile kan bağı olan yakınları veya avukat, hekim gibi meslek sırrı saklama yükümlülüğü olan kişiler bu yaptırıma tabi tutulamaz.

Bu istisnalar nedeniyle, CMK m. 124’ün uygulama alanı esasen soruşturmayla ilgisi olan ancak yukarıdaki gruplara girmeyen üçüncü kişilerdir. Örneğin, bir suçla ilgili kamera kayıtlarını vermemekte direnen bir iş yeri sahibi veya suça ilişkin bir belgeyi saklayan bir tanık hakkında bu tedbire başvurulabilir. Disiplin hapsi bir mahkûmiyet değildir, adli sicile işlenmez ve amacı kişiyi cezalandırmak değil, delili teslim etmeye teşvik etmektir.

Yargı içtihatları, bu maddenin nadiren uygulandığını göstermektedir. Zira pratikte bir kişi delili teslim etmeyi reddettiğinde, yetkili makamlar genellikle arama ve el koyma kararı alarak delile doğrudan ulaşma yolunu tercih ederler. Yine de bu madde, ceza adaletinin işleyişini sağlamak için tanınmış bir zorlama tedbiri olarak varlığını sürdürmektedir.

Devlet Sırrı Niteliğindeki Belgelerin Yargısal Denetimi (CMK m. 125)

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 125. maddesi, adil yargılanma hakkı ile devletin güvenlik menfaatleri arasındaki hassas dengeyi kuran kritik bir düzenlemedir. Temel ilke, bir ceza davasında maddi gerçeğe ulaşma hedefinin, “devlet sırrı” dokunulmazlığından üstün olduğudur. Bu kapsamda, bir suçu aydınlatma potansiyeli taşıyan hiçbir bilgi veya belge, “devlet sırrı” olduğu gerekçesiyle mahkemeden gizlenemez. Yargı erki, yürütmenin “sır” olarak nitelendirdiği alanlara, adaletin tecellisi için müdahale etme yetkisine sahiptir.

Ancak bu yetki, devletin meşru sırlarını korumak amacıyla özel bir usule tabi kılınmıştır. Devlet sırrı içeren belgeler, davanın taraflarına veya avukatlarına açık bir şekilde incelenemez. Bu belgeleri inceleme yetkisi, münhasıran mahkeme hâkimine veya heyetine aittir. Hâkim, gerekirse kapalı bir oturumda bu belgeleri bizzat tetkik eder. İnceleme sonucunda, belgenin içeriğinden sadece ve sadece yargılanan suçla doğrudan ilgili olan ve delil niteliği taşıyan kısımları ayıklar. Bu bilgiler, hâkim veya mahkeme başkanı tarafından bir tutanağa geçirilir ve yalnızca bu tutanak dava dosyasına eklenir. Böylece, belgenin suçla ilgisiz olan ve devletin güvenliğini ilgilendiren diğer kısımları gizli kalmaya devam eder.

Bu özel inceleme usulü, her suç için değil, yalnızca ceza alt sınırı beş yıl veya daha fazla hapis cezasını gerektiren ağır suçlar için geçerlidir. Bu, hem tedbirin önemini korumak hem de yargılamayı gereksiz yere yavaşlatmamak amacını taşır.

Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi kararlarında CMK m. 125, “devlet sırrı zırhı” arkasına saklanarak cezasızlığın önlenmesini sağlayan temel bir mekanizma olarak görülmektedir. Özellikle milli güvenliği ilgilendiren davalarda mahkemeler, bu maddeye dayanarak idarenin gizlilik iddialarını aşmış ve delillere doğrudan ulaşmıştır. Yargıtay Ceza Genel Kurulu’nun da belirttiği gibi, bir belgenin devlet sırrı olması, onun suçla ilgili kısımlarının yargılamada kullanılmasını engellemez. Eğer bir mahkeme, önüne gelen bir davada “devlet sırrı” olduğu iddia edilen bir belgeyi talep edip incelemekten kaçınırsa, bu durum eksik soruşturma olarak kabul edilir ve hükmün bozulmasına neden olabilir. Dolayısıyla CMK m. 125, mahkemeye hem delile ulaşma görevini yükler hem de bu delile ulaşırken sırrı ifşa etmeme sorumluluğunu verir.

El koyma Yasağı Kapsamındaki Mektup ve Belgeler (CMK m. 126)

CMK m. 126, ceza muhakemesinde delil elde etme yetkisine önemli bir sınırlama getirerek, belirli kişiler arasındaki yazışmalar için mutlak bir el koyma yasağı öngörür. Bu düzenleme, Anayasa ile korunan aile hayatının ve meslek sırrının gizliliğini teminat altına alır. Kanuna göre, şüpheli veya sanık ile tanıklıktan çekinme hakkına sahip kişiler (CMK m. 45 ve 46) arasındaki mektup ve belgelere, bu kişilerin elinde bulunduğu sürece el konulamaz.

Tanıklıktan çekinme hakkına sahip kişiler şunlardır:

• Ailevi Nedenlerle (CMK m. 45): Şüphelinin eşi, nişanlısı, kan veya evlilik bağıyla bağlı üst ve alt soyu gibi yakın akrabaları.
• Mesleki Nedenlerle (CMK m. 46): Şüphelinin avukatı, hekimi, psikoloğu, mali müşaviri gibi sır saklama yükümlülüğü altındaki meslek mensupları.

Bu yasak, tanıklık yapmaya zorlanamayan bir kişinin, aynı bilgiyi içeren yazılı bir belgeyi teslim etmeye de zorlanamayacağı mantığına dayanır. Örneğin, bir sanığın eşine yazdığı ve işlediği suçu anlattığı bir mektuba, mektup eşinin elindeyken el konulamaz.

Ancak bu koruma, mutlak surette belgeye değil, belgenin bulunduğu kişiye bağlıdır. Kanun, “bu kimselerin nezdinde bulundukça” ifadesiyle kritik bir sınır çizmiştir. Eğer söz konusu mektup veya belge, tanıklıktan çekinme hakkı olan kişinin elinden çıkıp üçüncü bir kişiye geçerse veya arama sırasında doğrudan şüphelinin kendi üzerinde bulunursa, el koyma yasağı ortadan kalkar. Koruma, yalnızca belgenin sır saklama hakkına sahip kişinin zilyetliğinde olduğu an için geçerlidir.

Yargıtay, özellikle aile bireyleri arasındaki mahremiyetin ve avukat-müvekkil gizliliğinin (ki bu ayrıca CMK m. 130’da da düzenlenmiştir) korunmasına büyük önem verir. Bu yasağa aykırı olarak, örneğin bir kişinin eşinden zorla veya hileyle alınan bir mektubun delil olarak kullanılması, hem haberleşme özgürlüğünün ihlali hem de hukuka aykırı delil elde etme anlamına gelir ve hükme esas alınamaz. Kolluk kuvvetleri, bu nitelikte bir belgeyle karşılaştığında, delil değeri ne olursa olsun, hukuki sınırların farkında olarak hareket etmeli ve el koyma işleminden kaçınmalıdır.

El koyma Kararı Yetkisi ve Usulü (CMK m. 127)

CMK m. 127, mülkiyet hakkına doğrudan bir müdahale olan el koyma tedbirinin hangi makamlar tarafından ve hangi koşullarda uygulanacağını belirler.

• Ana Kural: Hâkim Kararı: El koyma kararını verme yetkisi esasen hâkime aittir. Hukuk devletinde, temel haklara yönelik bu tür ağır müdahaleler ancak yargısal bir kararla meşruiyet kazanır.
• İstisna: Gecikmede Sakınca Bulunan Haller: Delillerin karartılması veya kaybolması gibi acil durumlarda, soruşturmanın sekteye uğramaması için kanun, hiyerarşik bir yetki devri öngörmüştür. Bu hallerde Cumhuriyet savcısı, ona ulaşılamıyorsa kolluk amiri de yazılı bir emirle el koyma kararı verebilir.
• Kontrol Mekanizması: Zorunlu Hâkim Onayı: Savcı veya kolluk amirinin emriyle yapılan el koyma, geçici bir tedbirdir. Bu işlemin hukuken geçerli hale gelmesi için, el koyma yapıldıktan sonra 24 saat içinde yetkili hâkimin onayına sunulması zorunludur. Hâkim, onay talebini en geç 48 saat içinde karara bağlar. Bu sürelere uyulmazsa veya hâkim onay vermezse, el koyma işlemi kendiliğinden hükümsüz hale gelir ve el konulan malvarlığı derhal iade edilmelidir. Bu süreler, Anayasal bir güvence olup, Yargıtay tarafından katı bir şekilde uygulanmaktadır.

El koyma işlemi sırasında bir tutanak düzenlenir ve suça konu eşyanın çalınması gibi durumlarda mağdur, durumdan haberdar edilir. Ayrıca, hakkında el koyma tedbiri uygulanan kişi, her zaman hâkimden bu kararın kaldırılmasını veya yeniden incelenmesini talep etme hakkına sahiptir. Bu, tedbirin sürekli bir yargısal denetim altında tutulmasını sağlar.

Yargıtay içtihatları, “gecikmesinde sakınca bulunan hal” kavramının soyut ve keyfi bir şekilde yorumlanamayacağını, hâkimden karar alma imkânı varken bu yolun atlanmasının hukuka aykırılık teşkil edeceğini vurgular. Usulüne uygun verilmiş bir karar olmaksızın yapılan veya süresinde hâkim onayına sunulmayan bir el koyma, hukuka aykırı olup, bu yolla elde edilen delillerin de geçersiz sayılmasına yol açabilir.

Malvarlığı Değerlerinin Dondurulması: Taşınmaz, Hak ve Alacaklara El koyma (CMK m. 128)

CMK m. 128, klasik adli el koymadan farklı olarak, suçtan elde edildiği düşünülen veya suçta kullanılan malvarlığı değerlerinin dondurulmasını amaçlayan, çok daha kapsamlı bir koruma tedbiridir. Bu madde, özellikle organize suçlar, ekonomik suçlar ve terörün finansmanı gibi alanlarda, suçun ekonomik temelini çökertmeyi hedefler.

Bu tedbirin uygulanabilmesi için çok sıkı şartlar öngörülmüştür:

1. Yargısal Tekel: Malvarlığına el koyma kararını yalnızca hâkim verebilir. Savcı veya kolluğun bu alanda hiçbir yetkisi yoktur.
2. Yüksek Şüphe Standardı: Soruşturma konusu suçun işlendiğine dair “somut delillere dayalı kuvvetli şüphenin varlığı aranır.
3. Katalog Suçlar: Bu tedbir her suç için uygulanamaz. Kanun, terör, uyuşturucu ticareti, kara para aklama, rüşvet, zimmet, kaçakçılık gibi kâr amacı güden veya ekonomik boyutu ağır basan suçları bir katalog halinde saymıştır (m. 128/2).

El koyma kararı, şüpheli/sanığa ait taşınmazlardan banka hesaplarına, şirket hisselerinden kiralık kasalara, araçlardan her türlü hak ve alacağa kadar geniş bir yelpazedeki malvarlığı değerlerini kapsayabilir. Kararın uygulanması, ilgili kurumlara (Tapu Müdürlüğü, bankalar, trafik sicili, ticaret sicili vb.) bildirim yapılarak ve kayıtlara şerh düşülerek sağlanır. Bu andan itibaren, malvarlığı üzerinde devir gibi tasarruf işlemleri engellenmiş olur.

Bir diğer güvence olarak, özellikle ekonomik suçlarda karar verilmeden önce MASAK gibi uzman kurumlardan rapor alınması zorunluluğu getirilmiştir. Bu, keyfi ve dayanaksız malvarlığı dondurmalarının önüne geçmeyi amaçlar.

Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi, CMK m. 128’in mülkiyet hakkına ağır bir müdahale olduğunu kabul etmekle birlikte, kamu yararı ve suçla mücadele amacıyla orantılı kullanıldığında Anayasa’ya uygun bulmaktadır. Ancak denetimlerinde, el koyma kararının somut delillere dayanıp dayanmadığını, el konulan malvarlığı ile işlenen suç arasında makul bir bağ olup olmadığını ve tedbirin ölçülülük ilkesini aşıp aşmadığını titizlikle incelerler. Suçla ilgisi ispatlanamayan veya üçüncü kişilere ait olduğu anlaşılan malvarlıkları üzerindeki tedbirler kaldırılır. Bu tedbir, soruşturma sonunda verilen müsadere (zorla alım) kararıyla kalıcı hale gelebilir veya beraat durumunda tamamen ortadan kalkar.

Haberleşmenin Denetlenmesi: Postada El koyma (CMK m. 129)

CMK m. 129, devletin soruşturma yetkisi ile bireyin haberleşme hürriyeti arasındaki kesişim noktasında yer alan özel bir koruma tedbiridir. Bu madde, suç delili barındırdığından şüphelenilen posta gönderilerine (mektup, kargo, koli vb.) yargısal denetim altında el konulmasını düzenler.

Temel İlke ve Yetki Bu tedbirin uygulanabilmesi için, gönderinin maddi gerçeğin ortaya çıkarılması açısından zorunlu olması ve bu yönde ciddi şüphelerin bulunması gerekir. El koyma kararını verme yetkisi, kural olarak hâkime aittir. Ancak, delillerin kaybolma riski gibi gecikmesinde sakınca bulunan acil durumlarda Cumhuriyet savcısı da bu kararı verebilir.

İki Aşamalı Denetim Usulü Kanun, mahremiyetin korunması için iki aşamalı bir denetim mekanizması öngörmüştür:

1. Fiziki El koyma: Kolluk görevlileri, yetkili makamın kararıyla postaneye giderek ilgili gönderiye fiziken el koyar. Ancak bu aşamada, gönderinin zarfını veya paketini kesinlikle açamazlar.
2. Yargısal İnceleme: El konulan gönderi, posta görevlilerinin de katılımıyla mühürlenerek derhal kararı veren hâkim veya savcıya teslim edilir. Gönderinin içeriğinin açılıp incelenmesi, yalnızca bu yargısal makamlar tarafından yapılabilir. Bu usul, içeriğin keyfi olarak öğrenilmesini engeller.

İstisnai Prosedür: Belirli Suçlarda Kolluğun Açma Yetkisi 2017’de yapılan bir değişiklikle kanun koyucu, bazı suçlar için daha pratik bir çözüm getirmiştir. Tehlikeli maddeler, uyuşturucu ticareti, silah veya tarihi eser kaçakçılığı gibi, delilin bizzat “eşya” olduğu suçlarda, savcının talimatıyla kolluk görevlileri paketi olay yerinde açabilir. Bu istisnanın mantığı, suçun konusunu oluşturan somut nesnelerin (patlayıcı, uyuşturucu, silah vb.) anında tespit edilmesindeki zorunluluktur. Bu suçlar dışında genel kural, paketin hâkim/savcı huzurunda açılmasıdır.

Anayasal Güvence ve Yargısal Denetim Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi, postada el koymanın Anayasa ile güvence altına alınan haberleşme hürriyetine doğrudan bir müdahale olması nedeniyle, CMK m. 129’daki usul kurallarına harfiyen uyulmasını şart koşar. Hâkim kararı olmaksızın bir kargoya el konulması ve açılması suretiyle elde edilen deliller, Yargıtay Ceza Genel Kurulu tarafından açıkça “hukuka aykırı delil” olarak kabul edilmekte ve bu deliller hükme esas alınamamaktadır. Bu tedbir, modern soruşturma tekniklerinin bir parçası olsa da, keyfiliğe yol açmaması için sıkı yargısal denetim altında tutulmaktadır.

Savunma Hakkının Kalkanı: Avukat Bürolarında Arama ve El koyma (CMK m. 130)

CMK m. 130, adil yargılanma hakkının temel taşı olan savunma mesleğinin icra edildiği avukatlık bürolarını, genel arama rejiminin dışında tutarak özel ve artırılmış bir koruma altına alır. Bu koruma, avukatın şahsına değil, temsil ettiği savunma hakkının kendisine yönelik bir güvencedir.

Avukat Bürosu Aramasının “Altın Kuralları” Bir avukat bürosunun veya avukata gelen postanın aranabilmesi için aşağıda belirtilen şartların tamamının bir arada bulunması zorunludur:

1. Mutlak Mahkeme Kararı: Arama, ancak bir mahkeme kararıyla yapılabilir. Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde dahi Cumhuriyet savcısı veya kolluk amirinin arama emri verme yetkisi yoktur.
2. Savcı Nezareti: Arama işlemi, bizzat Cumhuriyet savcısının denetimi ve fiziki varlığı altında yürütülür.
3. Baro Temsilcisinin Varlığı: Arama sırasında, ilgili baronun başkanı veya onun görevlendireceği bir baro temsilcisi avukatın hazır bulunması şarttır. Bu temsilci, aramanın hukuka ve meslek sırrına uygun yürütülmesinin teminatıdır.

Meslek Sırrının Korunması: “Mühürlü Zarf” Usulü Arama sırasında el konulmak istenen bir belge veya materyale, avukat veya baro temsilcisi “bu, avukat-müvekkil arasındaki mesleki ilişkiye aittir ve sır kapsamındadır” diyerek itiraz ederse, özel bir prosedür devreye girer:

• Söz konusu materyal, incelenmeden ayrı bir zarfa/pakete konularak mühürlenir.
• Bu mühürlü paket, derhal sulh ceza hâkimine sunulur.
• Hâkim, 24 saat içinde paketin içeriğinin meslek sırrı kapsamında olup olmadığına karar verir. Eğer sır kapsamında olduğuna karar verirse, materyal derhal avukata iade edilir ve buna ilişkin tüm tutanaklar imha edilir.

Bu usul, savunma hakkının özünü oluşturan avukat-müvekkil gizliliğinin, yürütme organı tarafından ihlal edilmesini önleyen son derece önemli bir güvencedir.

Yargısal Bakış ve Uygulama Sınırları Yargıtay, CMK m. 130 hükümlerine aykırı yapılan aramaları ağır bir hukuka aykırılık ve hak ihlali olarak görmektedir. Bu kurallara uyulmadan elde edilen deliller kesinlikle hukuka aykırı kabul edilir. Ancak bu korumanın sınırı, avukatlık mesleğinin icrasıdır. Yargıtay bir kararında, avukat ruhsatı olsa da fiilen belediye başkanlığı yapan bir kişinin makamında yapılan aramanın CMK m. 130 kapsamında olmadığını, çünkü aranan yerin bir “avukatlık bürosu” niteliği taşımadığını belirtmiştir. Benzer şekilde, Avukatlık Kanunu’nun 58. maddesi de “ağır cezalık suçüstü hali” dışında avukatın üzerinin aranamayacağını hükme bağlayarak bu korumayı pekiştirir. Bu kuralların ihlali, TCK m. 120 kapsamında “hukuka aykırı arama” suçunu dahi oluşturabilir.

Mülkiyet Hakkının Tesisi: El konulan Eşyanın İadesi (CMK m. 131)

CMK m. 131, el koyma tedbirinin geçici niteliğini vurgulayan ve mülkiyet hakkını koruyan bir hükümdür. El koymanın amacı, delilleri güvence altına almak veya müsadereye konu olacak eşyayı muhafaza etmektir. Bu amaçlar ortadan kalktığında, eşyanın sahibine iadesi gerekir.

İade Koşulları ve Yetkili Makam El konulan bir eşya;

• Soruşturma veya kovuşturma açısından saklanmasına artık gerek kalmamışsa,
• İleride müsadere edilmeyeceği (devlet mülkiyetine geçirilmeyeceği) anlaşılmışsa,

soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısı, kovuşturma evresinde ise mahkeme tarafından, talep üzerine veya resen (kendiliğinden) sahibine iade edilir. Özellikle soruşturma sonunda takipsizlik (KYOK) veya yargılama sonunda beraat kararı verilmesi durumunda, el konulan eşyanın iadesi esastır. İade talebinin reddedilmesi halinde, bu karara karşı itiraz yolu açıktır.

Anayasal Boyut ve Yargısal Uygulama Anayasa Mahkemesi, yargılamanın sona ermesine rağmen el konulan eşyanın makul bir gerekçe olmaksızın uzun süre iade edilmemesini, mülkiyet hakkının ihlali olarak kabul etmektedir. Yargı makamları, iade şartları oluştuğunda bu kararı gecikmeksizin vermeli, idari birimler de kararı süratle yerine getirmelidir. Yargıtay da kararlarında, mahkemelerin hüküm kurarken dosyada bulunan el konulmuş eşyanın akıbeti (iade mi, müsadere mi) hakkında mutlaka bir karar vermesi gerektiğini, bu hususun unutulmasının bozma nedeni olabileceğini veya en azından mahallinde ek bir kararla düzeltilmesi gerektiğini belirtmektedir. Haksız yere eşyası alıkonulan kişilerin, CMK m. 141 uyarınca devlete karşı tazminat davası açma hakkı da bulunmaktadır.

Ekonomik Rasyonalite: El konulan Eşyanın Korunması veya Satışı (CMK m. 132)

CMK m. 132, uzun süren ceza yargılamaları sırasında el konulan eşyaların çürümesini, bozulmasını veya değerini kaybetmesini önlemeye yönelik pragmatik ve ekonomik çözümler sunar. Bu madde, mülkiyet hakkının yalnızca hukuken değil, fiilen de korunmasını amaçlar.

Tedbirin Araçları Yargı makamları, el konulan eşyanın niteliğine göre aşağıdaki tedbirlerden birini uygulayabilir:

1. Fiziki Koruma ve Bakım: Eşyanın değerini koruyacak her türlü önlem alınır (örneğin, el konulan bir aracın periyodik bakımı, antika bir eserin uygun koşullarda saklanması).
2. Yediemin Olarak Teslim: Özellikle araç veya makine gibi eşyalar, çürümemesi için bir teminat karşılığında sahibine veya üçüncü bir kişiye “yediemin” sıfatıyla geri verilebilir. Bu, kişinin malını kullanmaya devam etmesini sağlarken, devletin de eşya üzerindeki hukuki kontrolünü sürdürmesine olanak tanır.
3. Değer Kaybına Karşı Satış: El konulan eşya, bozulabilir (gıda ürünleri gibi) veya hızla değer kaybedebilir (teknolojik cihazlar gibi) nitelikteyse, hüküm kesinleşmeden satılarak paraya çevrilebilir. Bu durumda, yargılama sonunda iade veya müsadere kararı eşyanın kendisi için değil, elde edilen para için verilir.
4. Rayiç Bedel Karşılığı İade: Delil olarak saklanmasına gerek kalmamış ancak müsadere edilme ihtimali devam eden bir eşya, sahibi tarafından rayiç bedeli adli emanete yatırılarak geri alınabilir.

Yargısal Uygulama ve Önemi Yargıtay, CMK m. 132’de yer alan bu imkânların pratikte yeterince kullanılmadığını sıklıkla eleştirmekte ve mahkemeleri bu maddeyi daha aktif uygulamaya teşvik etmektedir. Özellikle el konulan ticari araçların veya bozulacak nitelikteki malların yıllarca adli emanet otoparklarında veya depolarda çürümeye terk edilmesi, hem bireyler için ciddi bir ekonomik kayıp hem de milli servetin israfıdır. Anayasa Mahkemesi de bu tür durumlarda mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ve devletin tazminat sorumluluğunun doğduğuna karar vermektedir. CMK m. 132, ceza adaletinin sağlanırken gereksiz ekonomik ve sosyal maliyetler yaratılmasını önleyen, modern ve akılcı bir düzenlemedir.

Şirket Yönetimi İçin Kayyım Tayini (CMK 133)

Ceza Muhakemesi Kanunu’nun (CMK) 133. maddesi, bir suçun bir şirket faaliyeti kapsamında işlendiği şüphesi olduğunda, şirketin yönetimine kayyım atanmasını düzenleyen bir koruma tedbiridir. Eğer maddi gerçeğin ortaya çıkarılması için bu zorunluysa, soruşturma veya kovuşturma aşamasında hâkim ya da mahkeme şirket işlerini yürütmek üzere bir kayyım atayabilir.

Bu tedbir, CMK 128’de düzenlenen mal varlığına el koyma tedbirinin daha özel bir şeklidir. Zira kayyım tayini, şirket faaliyetlerinin neredeyse tamamına el konulması anlamına gelir ve bu nedenle kararın verilme şartları daha katıdır. CMK 128’in aksine, CMK 133 doğrudan şirketin tümünü etkiler ve ciddi sonuçlar doğurabilir.

Kayyım atama kararında, kayyımın yetkileri açıkça belirtilmelidir. Hâkim, yönetim organının kararlarının kayyım onayına sunulacağı sınırlı yetkili bir kayyım atayabileceği gibi, yönetim organının tüm yetkilerinin kayyıma devredileceği tam yetkili bir kayyım da atayabilir. Karar, üçüncü kişilerin bu durumdan haberdar olması için ticaret sicil gazetesinde ve uygun diğer yollarla ilan edilir.

Kayyımın ücreti şirket tarafından ödenir. Ancak soruşturma sonucunda kovuşturmaya gerek olmadığına dair bir karar çıkarsa veya şirket beraat ederse, ödenen bu ücret, faiziyle birlikte Hazine tarafından şirkete iade edilir. Bu düzenleme, haksız yere kayyım atanması durumunda şirketin uğrayacağı zararları en aza indirmeyi amaçlar.

Şirket ortakları gibi ilgililer, atanan kayyımın işlemlerine karşı görevli mahkemeye başvurabilirler. Bu başvuru Türk Medeni Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre yapılır. Bu, kayyımın olası kötü yönetimine karşı bir denetim mekanizması sağlar.

CMK 133 uyarınca kayyım ataması, kanunda belirtilen sınırlı sayıda suç için mümkündür. Bu suçlar genellikle ekonomik çıkar amaçlı, organize suçlar veya şirket faaliyetlerinin araç olarak kullanıldığı ciddi suçlardır. Örneğin; göçmen kaçakçılığı, uyuşturucu ticareti, parada sahtecilik, kara para aklama, zimmet ve terör örgütü suçları bu kapsama girer. Bu sınırlandırma, kayyım tayininin sadece belirli ve ciddi durumlarda uygulanmasını güvence altına alır.

Kayyımın görevini yerine getirirken neden olduğu zararlardan doğan tazminat davaları devlete karşı açılır. Eğer kayyımın kötü niyetli olduğu tespit edilirse, devlet ödediği tazminatı kayyımdan talep edebilir (rücu). Bu, kayyımların sorumluluğunu dolaylı olarak sağlar.

Yargıtay kararları, kayyım atamasına ilişkin önemli açıklamalar getirmiştir. Yargıtay, bu tedbirin bir el koyma tedbiri olduğunu ve dolayısıyla karar mercii olan hâkimin güvenceli bir makam olduğunu vurgular. Ayrıca, kayyım tayininde eşya iadesini düzenleyen CMK 131. maddenin uygulanamayacağını belirtir. Yani, kayyım atanan bir şirketin iadesi, CMK 131’e göre talep edilemez; bu tedbirin sonlandırılması ancak ayrı bir kararla mümkündür.

Uygulamada, soruşturma aşamasında sulh ceza hâkimi tarafından atanan bir kayyımın, dava açıldıktan sonra ne olacağı konusunda belirsizlikler yaşanmıştır. Yargıtay, kayyım atama kararını verme yetkisi hangi makamdaysa (hâkim/mahkeme), o tedbiri kaldırma yetkisinin de aynı makamda olduğunu netleştirmiştir.

Özellikle FETÖ soruşturmaları sırasında gündeme gelen kayyım atamaları, bazı şirketlerin Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’na (TMSF) devredilmesine veya daha sonra iade edilmesine yol açmıştır.

Sonuç olarak, CMK 133, bir şirketin suç aracı olarak kullanılmasını önlemek için yönetimi geçici olarak devlete devreden ciddi bir önlemdir. Yargıtay, bu tedbirin kanuna ve ölçülülük ilkesine uygun uygulanmasını denetler ve kararların somut delillere ve güçlü gerekçelere dayanmasını şart koşar. Örneğin, suç kataloğunda yer almayan bir suçtan dolayı veya isnat edilen suça göre çok büyük bir şirket için orantısız bir şekilde kayyım atanmışsa, Yargıtay bu kararı bozabilir.

Bilgisayarlarda Arama, Kopyalama ve El Koyma (CMK 134)

CMK’nın 134. maddesi, gelişen teknolojiye uyum sağlamak amacıyla dijital delillere erişim usullerini düzenler. Bir suç soruşturmasında, somut delillere dayalı kuvvetli şüphe varsa ve başka yollarla delil elde etmek imkânsızsa, şüphelinin kullandığı bilgisayar ve dijital veriler üzerinde arama yapılmasına, kopyalanmasına ve bu verilerin çözülerek okunur hale getirilmesine hâkim kararıyla izin verilebilir.

Acil durumlarda savcı da bu kararı verebilir, ancak 24 saat içinde hâkim onayına sunulmalıdır. Eğer hâkim 24 saat içinde onay vermezse, elde edilen kopyalar ve çözümlenen metinler derhal imha edilir. Bu düzenleme, acil dijital delil elde etme ihtiyacına karşılık gelse de, esas kuralın hâkim kararı olduğunu değiştirmez.

CMK 134’ün öngördüğü bir başka işlem, şüphelinin bilgisayarına erişilemediği veya yerinde incelemenin uzun süreceği durumlarda cihazın tamamına el konulmasıdır. Ancak kanun, şifre çözülüp kopya alındığında cihazın gereksiz yere tutulmaması ve gecikmeksizin sahibine iade edilmesi gerektiğini belirtir. Bu, kişilerin bilgisayarlarına gereksiz yere el konulmasının önüne geçmek içindir.

El koyma sırasında, sistemdeki tüm verilerin birebir kopyası (imajı) alınır. Bu işlem, orijinal dijital delile zarar vermeden inceleme yapılmasını sağlar. Alınan kopyalardan biri, talep edilmesi halinde şüpheliye veya avukatına da verilir. Bu, dijital delil incelemesinde silahların eşitliği ilkesinin uygulanmasını amaçlar.

Yargıtay, dijital delillerin hassasiyeti ve kişisel verileri içermesi nedeniyle bu konuda çok titiz davranır. Yargıtay 16. Ceza Dairesi, CMK 134 işlemlerini “istisnai, son çare olarak başvurulacak, özel koşullara bağlı bir tedbir” olarak tanımlamıştır. Yargıtay, hâkim kararı olmadan yapılan dijital aramanın hukuka aykırı olduğunu ve sonradan hâkimin onayının bu aykırılığı gidermeyeceğini açıkça belirtmiştir. Hukuka aykırı yöntemle elde edilen deliller, ceza yargılamasında kullanılamaz. Bu, “zehirli ağacın meyvesi” ilkesi olarak da bilinir.

Yargıtay ayrıca, dijital arama ve kopyalama işlemlerinde usul garantilerinin yerine getirilip getirilmediğini detaylı olarak denetler. Orijinal diskin tutanakla tespit edilmesi, alınan kopyanın orijinalle aynı olduğunu kanıtlamak için kritik bir adımdır. Adli bilişim uzmanlarının tavsiyeleri de Yargıtay kararlarında yer bulur; bu işlemler mümkünse şüphelinin ve avukatının gözetiminde, kayıt altına alınarak yapılmalıdır.

CMK 134, öncelikle yerinde incelemeyi öngörse de, uygulamadaki teknik yetersizlikler çoğu zaman doğrudan el koyma yoluna gidilmesine neden olmaktadır. Yargıtay, bu konudaki zorluklara dikkat çekmiş ve kanunun daha pratik çözümlerle güncellenmesi gerektiğini vurgulamıştır.

Sonuç olarak, CMK 134, dijital çağın delil ihtiyaçlarına yanıt veren önemli bir düzenlemedir. Yargıtay, dijital delillerin de klasik deliller gibi aynı hukuki güvencelerle elde edilmesi gerektiğini savunur. Usule aykırı elde edilen dijital bulgular, Anayasa’nın 38. maddesi ve CMK’nın ilgili hükümleri gereği geçersiz sayılır. Bu temel ilke, dijital delil ne olursa olsun geçerlidir: “Yalnızca hukuka uygun yolla elde edilen dijital deliller, yargılamaya konu edilebilir.”

• Ceza Muhakemesi Kanunu m.116-134 (Arama ve El koyma hükümleri).
• Anayasa’nın 20, 21 ve 22. maddeleri (Özel hayatın gizliliği, Konut dokunulmazlığı, Haberleşme hürriyeti).
• Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve Daire kararları: CGK 11.02.2020 T. 2020/70 K. (makul şüphe ve yazılı emir)
• YCGK 28.04.2015 T. 2015/132 K. ve 06.02.2020 T. 2020/68 K. (arama tanığı bulundurmamanın hukuka aykırılığı)
• Y4CD 06.07.2023 T. 2023/20701 K. (Y8CD 29.02.2016 T. 2016/2351 K. (rızayla arama hükmünün iptali)
• Y7CD 22.02.2021 T. 2021/2555 K. (savcının acil arama/el koyma yetkisi)
• Y11CD 08.03.2021 T. 2021/2260 K. (gece araması ve arama tanığı eksikliği – karşı oy gerekçesi)
• Y16CD 21.03.2017 T. 2017/3341 K. (avukat bürosu aramasında CMK 130 uygulanması);
• Y11HD 2017/4268 K. (kayyım işlemlerinin denetimi)
• Y16CD 31.12.2018 T. 2018/5602 K. (CMK 133 karar mercii ve sona ermesi)
• Y16CD 10.10.2019 T. 2019/5904 K. (dijital delillerde savcı emriyle aramanın geçersizliği)

Av İLKER KKILIÇ

GSM : 0 505 506 9381

Yazar & Hukuki Danışman

Av. İlker Kılıç

Avukat · Fiil Hukuk Bürosu Kurucusu

Fiil Hukuk Bürosu kurucusu Av. İlker Kılıç; iş hukuku, icra iflas hukuku, gayrimenkul hukuku ve aile hukuku alanlarında Bursa'da müvekkillerine etkin ve güvenilir hukuki destek sunmaktadır.

Av. İlker Kılıç Hakkında