Akran Zorbalığı ,Suç ve Cezaları .

Ortaöğretim Düzeyinde Akran Zorbalığı ve Türk Hukukundaki Yeri

Akran zorbalığı, özellikle ortaöğretim çağındaki öğrenciler arasında ciddi sonuçlar doğurabilen bir sorundur. Basit bir çocukça anlaşmazlık olmayıp sistematik olarak güç uygulama ve zarar verme davranışlarını içerir. Bu makalede akran zorbalığının ne olduğu, türleri ve belirtileri, bu davranışların Türk Ceza Kanunu kapsamındaki cezai boyutu, failin çocuk olması hâlinde uygulanacak yaptırımlar, okullardaki disiplin yönetmelikleri çerçevesinde verilebilecek cezalar, öğretmen ve idarecilerin yasal bildirim yükümlülükleri ile zorbalık durumlarında disiplin sürecinin işleyişi ele alınmaktadır.

Akran zorbalığı nedir? Türleri ve belirtileri nelerdir?

Zorbalığa maruz kalan öğrenciler genellikle kendilerini çaresiz ve yalnız hisseder. Bu durum akademik başarıyı, psikolojik iyi oluşu olumsuz etkiler.

Akran zorbalığı, bir çocuğun aynı yaş grubundan bir veya daha fazla akranı tarafından tekrar tekrar ve kasıtlı şekilde kötü muameleye maruz bırakılması anlamına gelen bir istismar türüdür. Genellikle güç dengesizliği vardır; zorba konumundaki çocuk, kendisinden fiziksel veya sosyal açıdan daha zayıf durumdaki bir kurban seçer ve bu kurban kendini savunamayacak durumdadır. Zorbalık eylemleri fiziksel olabildiği gibi sözel veya psikolojik yöntemlerle de gerçekleşebilir. Süreklilik arz eden, mağdura bilinçli zarar verme amacı güden bu davranışlar akran zorbalığı kapsamında değerlendirilir.

Akran zorbalığının türleri çeşitli şekillerde sınıflandırılabilir ve farklı belirtiler gösterebilir:

• Fiziksel zorbalık: Tekme atma, yumruk veya tokat vurma, itip kakma, saç çekme gibi doğrudan fiziksel saldırı içeren davranışlar. Mağdurun vücuduna yönelik her türlü şiddet bu gruba girer.
• Sözel zorbalık: Sataşma, alay etme, küçük düşürücü lakap takma, küfretme veya hakaret etme gibi sözlü saldırılar. Mağdurun onurunu kıran, onu utandıran ifadeler bu kapsamdadır.
• Sosyal (dolaylı) zorbalık: Dedikodu çıkarma, bir öğrenciyi grup etkinliklerinin dışında bırakma, arkadaş grubundan dışlama veya yok sayma gibi davranışlar. Mağduru sosyal izolasyona iterek duygusal zarar vermeyi hedefler.
• Eşyaya yönelik zorbalık: Mağdurun para veya eşyalarını zorla elinden alma, tehdit yoluyla bunları almaya çalışma ya da eşyalarına kasten zarar verme (defterlerini yırtma, eşyalarını saklama gibi) eylemleri.
• Siber zorbalık: Dijital ortam üzerinden yapılan zorbalıktır. Örneğin sosyal medya veya mesajlaşma uygulamaları yoluyla tehdit etmek, hakaret içerikli mesajlar göndermek, bir öğrencinin mahrem fotoğraf veya videolarını izinsiz paylaşmak gibi fiiller siber zorbalığa örnektir. Siber zorbalık, mağdur üzerinde gerçek dünya kadar güçlü bir baskı oluşturabilir.
• Cinsel zorbalık: İstenmeyen cinsel içerikli sözler söylemek, müstehcen takma adlar kullanmak, bir öğrencinin bedenine izinsiz ve uygunsuz şekilde dokunmak, hatta kıyafetini çekiştirip açmaya çalışmak gibi davranışlar cinsel boyutlu zorbalıktır. Bu tür eylemler mağdurun mahremiyetine ağır saldırı anlamına gelir.

Yukarıdaki davranışlar, okul ortamında tekil olarak ortaya çıkabileceği gibi çoğu zaman birbirini tamamlar şekilde de görülebilir. Örneğin, bir zorba hem fiziksel şiddet uygulayıp hem de sosyal medyada mağdurla alay etmeyi sürdürebilir. Zorbalığa maruz kalan öğrencilerde okula gitmek istememe, ani başarı düşüşü, içe kapanma, sebepsiz ağlama veya öfke nöbetleri, vücudunda açıklayamadığı yaralanmalar gibi belirtiler ortaya çıkabilir. Zorbalık yapan öğrenciler ise genellikle saldırgan tutumlar sergiler, öfke kontrolünde zorluk yaşar ve empati göstermede eksiklik belirtileri gösterebilir. Hem veliler hem öğretmenler, bu işaretlere dikkat ederek bir zorbalık durumu olup olmadığını anlamaya çalışmalıdır.

Akran zorbalığı sonucu doğabilecek cezai sorumluluklar (Türk Ceza Kanunu kapsamında)

Türk hukukunda “akran zorbalığı” kavramı doğrudan tanımlanmış bir suç tipi değildir. Ancak zorbalık kapsamında gerçekleşen birçok fiil, Türk Ceza Kanunu (TCK) uyarınca ayrı ayrı suç teşkil edebilir ve fail çocuk dahi olsa hukuki süreç başlatılabilir. Bu nedenle, akran zorbalığı sadece disiplin sorunu olarak görülmemeli, aynı zamanda hangi kanun maddelerine aykırı davranışlar içerdiği değerlendirilmeli ve gerekirse adli mercilere intikal ettirilmelidir. Zorbalık eylemlerinin niteliğine göre uygulanan bazı TCK hükümleri şunlardır:

• Fiziksel şiddet içeren zorbalıklar, örneğin bir öğrencinin diğerini dövmesi, kasten yaralama suçu kapsamında değerlendirilir. TCK md.86’ya göre kasten bir kimsenin vücuduna acı veren veya sağlığını bozan kişi 1 ila 3 yıl hapis cezasıyla cezalandırılır. Zorbalık eylemi sonucunda mağdur ciddi biçimde yaralanır ya da ölüm tehlikesi geçirirse, fail kasten öldürmeye teşebbüs suçundan dahi yargılanabilir.
• Tehdit ve şantaj, akran zorbalığında sık rastlanan fiillerdendir. Bir öğrencinin arkadaşına “Seni döveceğim” demesi veya “Senin videonu yayınlarım” diyerek gözdağı vermesi hukuken tehdit suçu sayılır. TCK md.106 uyarınca bir başkasını, kendisinin veya yakınının hayatına ya da vücut bütünlüğüne yönelik saldırı yapacağı yönünde tehdit eden kişi 6 aydan 2 yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır. Yine, mağduru utandıracak bilgi ve belgeleri ifşa etme tehdidiyle ondan menfaat temin etmeye çalışmak şantaj suçu kapsamındadır (TCK md.107). Nitekim dijital ortamda “özel görüntülerini yayma” tehdidi, hem tehdit hem de şantaj olarak değerlendirilip dijital şiddet kapsamında ele alınmaktadır.
• Sözel saldırı ve hakaret fiilleri de TCK tarafından yaptırıma bağlanmıştır. Bir öğrenciye ailesinin, görünüşünün veya özelliklerinin aşağılanması, küfür ve lakap takma gibi eylemler hakaret suçu oluşturur. TCK md.125, bir kimseye onur, şeref ve saygınlığını rencide edebilecek sözler sarf eden veya söven kişinin 3 aydan 2 yıla kadar hapis veya adlî para cezasıyla cezalandırılacağını öngörür.
• Sistematik ve sürekli zorbalık, bir kerelik olmaktan çıkıp süreklilik arz ediyorsa, TCK md.96’da tanımlanan eziyet suçu gündeme gelebilir. Kanun, bir kimseye karşı insan onuruyla bağdaşmayan ve sürekli bir şekilde acı çektiren kimsenin 2 yıldan 5 yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılacağını hükme bağlamıştır. Örneğin bir öğrencinin her gün aynı kişiye tekrar tekrar fiziksel ve psikolojik baskı uygulaması, eziyet suçu kapsamında değerlendirilebilir. Ayrıca zorbalık fiilleri birbirini tamamlar biçimde zincirleme işlendiğinde, TCK md.43 uyarınca cezada artırıma gidilmesi de mümkündür.
• Özgürlüğü kısıtlama ve eğitim hakkının engellenmesi de zorbalık eylemleriyle bağlantılı ortaya çıkabilir. TCK md.109, bir kimseyi hukuka aykırı şekilde bir yere gitmekten veya bir yerde kalmaktan yoksun bırakmayı (kişiyi hürriyetinden yoksun kılma) suç sayar ve bu fiil çocuklara karşı işlendiğinde ceza artırılır. Okul içinde bir öğrencinin diğerini sınıfa kilitlemesi veya bir yere zorla götürmesi bu kapsamdadır. Benzer şekilde TCK md.112’ye göre cebir veya tehdit kullanarak bir öğrencinin eğitim ve öğretime devam etmesini engellemek de suçtur. Örneğin zorbanın korkutması nedeniyle mağdur okula gelemez hale gelirse, fail eğitim öğretim hakkını engelleme suçunu işlemiş olabilir.
• Mala zarar verme ve gasp, zorbalığın maddi boyutunda karşılık bulur. Bir öğrencinin arkadaşının eşyalarını kasten kırması, defterlerini yırtması, kalemlerini parçalaması gibi davranışlar mala zarar verme suçu oluşturur. TCK md.151 uyarınca başkasının malına zarar veren kimse, zararın büyüklüğüne göre para cezasından hapis cezasına çeşitli yaptırımlarla karşılaşır. Eğer zorba, mağdurun eşyasını zor kullanarak almaya kalkışır ya da parasını tehditle gasp ederse, bu eylem yağma suçu (TCK md.148) olarak çok daha ağır cezalara yol açar. Nitekim, okul disiplin mevzuatında da “zor kullanarak başkasının malına el koymak” en ağır disiplin cezasını gerektiren fiiller arasında sayılmıştır.
• Cinsel taciz ve istismar, akran zorbalığının en vahim biçimlerindendir. Bir öğrencinin diğerine istenmeyen cinsel içerikli sözler söylemesi, müstehcen tekliflerde bulunması veya fiziksel cinsel saldırı girişiminde bulunması Türk Ceza Kanunu’nda ciddi suçlar olarak düzenlenmiştir. 18 yaşından küçük bir çocuğa yönelik her türlü cinsel fiil çocuğun cinsel istismarı suçu kapsamına girer (TCK md.103) ve failin yaşına bakılmaksızın ağır hapis cezaları öngörülür. Reşit olmayanlar arasındaki cinsel içerikli taciz davranışları da cinsel taciz suçu (TCK md.105) olarak değerlendirilebilir. Özellikle zorbalık kapsamında cinsel içerikli fiiller, mağdurun rızası söz konusu olamayacağı için ceza hukuku müdahalesini gerektirir.
• Özel hayatın gizliliğini ihlâl eden zorbalık eylemleri, özellikle siber zorbalık boyutunda önem kazanır. Örneğin bir öğrencinin diğerine ait mahrem görüntü veya mesajları izinsiz ele geçirip yayması, TCK md.136’da düzenlenen kişisel verilerin hukuka aykırı olarak ele geçirilmesi ve yayılması suçunu oluşturabilir.Aynı şekilde, bir kimseyi sürekli telefonla arayarak, mesaj atarak ya da internet üzerinden rahatsız ederek huzurunu bozmak da TCK md.123’e göre kişilerin huzur ve sükûnunu bozma suçunu oluşturur. Bu tip siber zorbalık fiilleri, dijital ortamlarda gerçekleşse bile gerçek hukuki sonuçlar doğurur.

Yukarıda sayılan suç tipleri, akran zorbalığı vakasında durumun ciddiyetine göre tek tek veya bir arada gündeme gelebilir. Örneğin, bir zorbalık olayı hem hakaret hem tehdit unsuru içeriyorsa fail hakkında iki ayrı suçtan işlem yapılabilir. Önemle vurgulamak gerekir ki 12-18 yaş arası öğrencilerin, işledikleri bu fiiller nedeniyle ceza soruşturmasına tabi tutulması mümkündür (aşağıda açıklandığı üzere, belirli yaş gruplarında indirim ve özel usuller uygulanmaktadır). Zorbalığa uğrayan çocukların aileleri de, gerekli gördüklerinde suça maruz kalan çocukların haklarını korumak için polise veya savcılığa şikâyette bulunabilirler. Hukuk sistemi, okul içinde gerçekleşmiş olsa bile, TCK kapsamına giren fiillerde mağdur çocukların korunmasını ve faillerin gerekirse cezai sorumluluk üstlenmesini öngörmektedir.

Zorbalığın faili çocuk olduğunda yaşa göre uygulanabilecek yaptırımlar (Çocuk Koruma Kanunu ve TCK çerçevesinde)

Akran zorbalığını gerçekleştiren kişinin çocuk olması, ceza hukuku açısından özel hükümlerin uygulanmasını gerektirir. Türk Ceza Kanunu’nun 31. maddesi, çocukların cezai sorumluluğuna ilişkin yaş gruplarını ve bunlara uygulanacak farklı rejimleri düzenlemiştir. Ayrıca 5395 sayılı Çocuk Koruma Kanunu, suç işleyen veya suça maruz kalan çocuklar için ceza yerine eğitim ve rehabilitasyon odaklı tedbirler öngörmektedir. Çocuğun yaşına göre cezai sorumluluk durumu ve uygulanabilecek yaptırımlar aşağıdaki tabloda özetlenmiştir:

Tablodan görüldüğü gibi, Türk ceza hukukunda 12 yaşından küçük çocuklar hiçbir durumda cezai ehliyete sahip değildir. 12-15 yaş aralığında ise çocuğun yaptığı eylemi hangi olgunlukla kavradığı önem kazanır; bu yaş grubunda suç işleyen çocukların durumunda mahkeme, gerekiyorsa pedagog ve psikolog raporlarıyla, çocuğun ayırt etme gücünün (fiilin doğru-yanlış olduğunu anlama ve davranışını buna göre yönlendirme kapasitesinin) bulunup bulunmadığını tespit eder. Eğer çocuk yeterli bilinç düzeyine sahip değilse cezai yönden sorumlu tutulmaz; bu durumda ona ceza vermek yerine koruyucu ve destekleyici tedbirler uygulanır. Ayırt etme gücü var ise çocuk hakkında ceza davası yürütülür ve suçun karşılığı olan yaptırım kararı verilir, ancak çocuğun cezasında yaşına özel yasal indirim yapılır. Yine 15-18 yaş arasında da fail çocuk ceza alabilir fakat cezası yaşı nedeniyle belli oranlarda azaltılır.

Çocuk Koruma Kanunu (ÇKK), suça karışan çocuklar için ceza yargılamasından ziyade eğitsel ve rehabilite edici önlemleri ön plana çıkarır. Bu nedenle, işlediği fiilden dolayı ceza almayan veya cezasında indirime gidilen çocuklar hakkında mahkemece danışmanlık, eğitim tedbiri, bakım tedbiri, sağlık tedbiri veya barınma tedbiri gibi önlemler uygulanabilir. Örneğin bir zorbalık vakasında 11 yaşındaki fail çocuk cezalandırılmaz ancak ailesine teslim edilip düzenli pedagoji desteği alması, rehberlik hizmetine yönlendirilmesi gibi yaptırımlar kararlaştırılabilir. Suça sürüklenen çocukların durumu çocuk mahkemelerinde özel bir usule tabidir; bu çocuklar için ceza davası yerine koruyucu/işlemeyen tedbir kararı süreçleri işletilir. Ceza Kanunu’nun 31. maddesi gereği hangi yaş grubunda olursa olsun, işlenen fiil suç olma özelliğini korur; sadece failin yaşı nedeniyle uygulanacak yaptırım farklılaşır. Bu yüzden, zorbalık fiilini gerçekleştiren bir çocuk hakkında ceza verilmese bile yaptığı davranış hukuken suç sayıldığı için devlet, Çocuk Koruma Kanunu aracılığıyla devreye girerek çocuğun yeniden topluma kazandırılması ve benzer fiilleri tekrarının önlenmesi amacıyla gereken tedbirleri alır.

Hukuki literatürde suç işlemiş çocuklar için “suça sürüklenen çocuk” terimi kullanılır. Yani örneğin 13 yaşında zorbalık yapan bir çocuk, sanık veya suçlu olarak adlandırılmak yerine “suça sürüklenen çocuk” olarak anılır. Bu yaklaşım, çocuğun gelişimsel olarak hatalı davranışlara sürüklenebileceği ve esasen korunup eğitilmesi gerektiği anlayışına dayanır. Benzer şekilde zorbalığa maruz kalan çocuklar da hukuk sistemi tarafından “korunma ihtiyacı olan çocuk” olarak değerlendirilir. Bu kapsamda mağdur çocuk için de Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü gibi kurumlar devreye girerek psikolojik destek, rehberlik, gerekirse sağlık tedbirleri sağlayabilir.

Özetle, zorbalık vakalarında fail çocukların yaşı büyüdükçe cezai sorumlulukları artmaktadır.

Kamu görevlisi olarak öğretmenin ve okul yönetiminin zorbalık durumunda suçu bildirme yükümlülüğü (TCK 279, 280 ve MEB yönergeleri)

Okullarda görev yapan yönetici ve öğretmenler, yalnızca eğitici değil aynı zamanda kamu görevlisi statüsündedir. Bu nedenle, görevleri sırasında öğrendikleri suç teşkil eden bir olayı yetkili mercilere bildirmekle yükümlüdürler. Akran zorbalığı kapsamında işlenen ciddi fiiller de bu kapsama girebilir. Türk Ceza Kanunu, suçu bildirmeyen kamu görevlileri için özel bir yaptırım öngörmüştür:

• TCK 279 (Kamu görevlisinin suçu bildirmemesi): Bir kamu görevlisi, göreviyle bağlantılı olarak soruşturma veya kovuşturmayı gerektiren bir suçun işlendiğini öğrendiği halde durumu yetkililere bildirmezse cezai sorumluluk altına girer. Kanunun 279. maddesinin 1. fıkrası, bu durumda 6 aydan 2 yıla kadar hapis cezası verilebileceğini belirtmektedir. Dolayısıyla bir öğretmen, okulda öğrenciler arasında meydana gelen ciddi bir zorbalık olayı sonucu suç işlendiğini (örneğin yaralama, cinsel taciz, gasp vb.) öğrenirse durumu derhâl idareye ve adli makamlara bildirmelidir; bildirmediği takdirde TCK 279 kapsamında kendisi suç işlemiş sayılabilir.
• TCK 278 (Genel yükümlülük): Kamu görevlisi olsun olmasın, herkes işlenmekte olan bir suçu yetkililere bildirmekle yükümlüdür. TCK 278/1 uyarınca, işlenmekte olan bir suçu bildirmeyen kişi hakkında bir yıla kadar hapis veya adli para cezası verilebilir. Öğretmenler açısından, suçu bildirme yükümlülüğü sadece görevleriyle sınırlı olmayıp, tanık oldukları bir suça anında müdahil olup ihbarda bulunmaları genel kanuni bir yükümlülüktür. Örneğin, bir öğretmen koridorda devam eden bir şiddet olayı görürse, olaya müdahale etmesinin yanı sıra adli mercilere de haber vermesi hukuki bir sorumluluktur.
• TCK 280 (Sağlık personelinin bildirim yükümlülüğü): Bu madde doğrudan öğretmenleri hedef almasa da, okul ortamında çalışan sağlık görevlileri (örneğin okul hemşiresi, psikolojik danışman vb.) için önem taşır. TCK 280, görevi sırasında suç nedeniyle yaralanma veya sağlık sorunu olduğunu öğrenen sağlık mesleği mensubunun bunu bildirmemesini suç sayar. Örneğin bir doktor, zorbalık sonucu yaralanmış bir çocuğu tedavi ederken durumu kolluk kuvvetlerine bildirmezse bu madde gereği cezalandırılır. Öğretmenler için esas olan 278 ve 279. maddelerdir; ancak okulda görevli sağlık personeli de benzer bir yükümlülük altındadır.

Bunun yanında, Milli Eğitim Bakanlığı’nın mevzuatı ve yönergeleri de okul çalışanlarına öğrenci güvenliğini sağlama görevini yüklemektedir. 14 Şubat 2022 tarihinde kabul edilip 2024’te yürürlüğe giren Öğretmenlik Meslek Kanunu bu konuda önemli bir hüküm içermektedir. Kanunun 5. maddesi, öğretmenlerin görev ve sorumluluklarını tanımlarken, öğrencilerin bedensel, zihinsel ve duygusal gelişimini koruma ve eğitim-öğretim ortamında her türlü olumsuz söz, tavır ve davranıştan öğrencileri uzak tutma yükümlülüğünü açıkça vurgulamıştır. Özellikle aynı maddenin (ç) bendinde, öğretmenin “öğrencilerin eğitim-öğretim ortamında her türlü olumsuz söz, tavır ve davranışlardan korunmaları için çaba göstereceği” belirtilmektedir. Bu hüküm, akran zorbalığını önleme ve müdahale etme konusunda öğretmenlere yasal bir sorumluluk vermektedir. Benzer şekilde okul yöneticileri de güvenli ve huzurlu bir eğitim ortamı sağlamak için gerekli tedbirleri almak zorundadır.

Hem TCK hükümleri hem de MEB’in mesleki düzenlemeleri bir arada değerlendirildiğinde, öğretmenlerin ve okul idaresinin akran zorbalığı vakalarını görmezden gelmemesi, gereken durumlarda adli mercilere bildirimi yapması bir zorunluluktur. Bu yükümlülük sadece yasal değil, aynı zamanda etik ve pedagojik bir sorumluluktur. Akran zorbalığını basit bir “öğrenci kavgası” olarak nitelendirip geçmek, hem mağdur öğrencinin haklarına zarar verebilir hem de ileride daha büyük sorunların doğmasına yol açabilir. Kanunen suçu bildirmeyen bir öğretmen, cezai yaptırımla karşılaşabileceği gibi, aynı zamanda meslekî açıdan da disiplin soruşturması geçirme riskiyle karşı karşıya kalır. MEB yönetmelikleri gereği, görevini ihmal eden eğitimciler hakkında idari işlem yapılabilir. Sonuç olarak, öğretmen ve idareciler, öğrenciler arasındaki zorbalık vakalarını önlemek için proaktif olmalı; eğer bir suç teşkil eden durum varsa ilgili makamlara bildirerek hem öğrencilerin güvenliğini sağlamalı hem de kendilerini hukuki sorumluluktan korumalıdırlar.

Avukat İlker Kılıç /Bursa

Yazar & Hukuki Danışman

Av. İlker Kılıç

Avukat · Fiil Hukuk Bürosu Kurucusu

Fiil Hukuk Bürosu kurucusu Av. İlker Kılıç; iş hukuku, icra iflas hukuku, gayrimenkul hukuku ve aile hukuku alanlarında Bursa'da müvekkillerine etkin ve güvenilir hukuki destek sunmaktadır.

Av. İlker Kılıç Hakkında