Popüler Etiketler
Özel Okul Öğretmenleri Kıdem Tazminatı Alabilir mi? Yargıtay Kararları Işığında
Türkiye’de özel okul öğretmenleriyle yapılan sözleşmeler kanun gereği en az bir yıl süreli belirli süreli sözleşmelerdir.
Buna karşın, öğretmenler bir yıllık çalışma sonunda işveren tarafından haklı sebep gösterilmeksizin yenilenmezse kıdem tazminatı ödenebileceği Yargıtay tarafından vurgulanmıştır.
Öğretmen kendi kusuruyla haklı nedenle fesih ederse de (4857/24-II-f) kıdem hakkı doğar. Öte yandan, ücret, ek ders veya fazla mesai taleplerinde ispat ağırlıklı olarak ders çizelgeleri, bordro ve tanık delillerine dayanır. Fazla mesai için Yargıtay, haftalık 40 ders saatini aşan ek ders kanıtlanamadıkça taleplerin reddedileceğini belirtmiştir. Yıllık izin ücreti ise yaz tatili sürecine ilişkin özel düzenleme nedeniyle sınırlıdır. Kıdem tazminatı ve diğer alacaklarda zamanaşımı süresi 5 yıl olup, talepler arabuluculuk sürecinden sonra iş mahkemelerinde ileri sürülür.
Mevzuat ve Sözleşme Türü
Özel Öğretim Kurumları Kanunu (5580): Md.9 uyarınca özel okul öğretmenleriyle işveren (kurucu) arasında yapılacak sözleşmeler en az bir takvim yılı süreli ve yazılı yapılmalıdır. Bu düzenleme, iş sözleşmesine yasal bir süre sınırı getirerek “asgari süreli” statüsündeki sözleşmeler öngörmüştür.
4857 sayılı İş Kanunu: Md.11’e göre iş ilişkisi sürelendirilmemişse belirsiz süreli sayılır; belirli veya bir işi bitirmeye bağlı işlerde ise yazılı sözleşme ile belirli süreli iş sözleşmesi kurulabilir. Md.11/2’ye göre ise aynı tür belirli süreli sözleşmelerde “esaslı neden” yoksa tekrarlanırsa başlangıçtan itibaren belirsiz süreli sayılır.
Özel okul öğretmenlerinin sözleşmeleri ise 5580 sayılı Kanun gereği yapılmakta ve zorunlu süre (1 yıl) mevzuattan kaynaklandığından, 11/2’de öngörülen zincirleme hükümleri kapsamı dışındadır.
Özetle, öğretmen sözleşmeleri İş Kanunu’na göre “belirli süreli” sayılır.
Özel okul öğretmeni sözleşmeleri, 5580 Kanunu nedeniyle özel koşul olarak belirli süreli hükmündedir. Özel öğretim kurumları yönetmeliği, öğretmenlerin günlük ve haftalık çalışma saatleri ile yıllık izin uygulamasını belirler. Örneğin haftalık 40 saat ders yükü esas alınır. Sosyal haklar (hazırlık ödeneği vb.) bakımından da MEB ilgili düzenlemeleri bulunur.
Yargıtay 2017/1 Esas – 2018/2 Karar saylı kararında , özel öğreti kurumlarında yapılan bir yıllık sözleşmelerin niteliği tartışılmış 5580 sayılı kanun hükümleri gereği bu sözleşmelerin “belirli süreli” olduğuna hükmetmiştir.
Fakat 22. Hukuk dairesinin sonraki tarihte verdiği 2016/614 Esas – 2018/26911 sayılı kararında özel okul öğretmenlerinin sözleşmelerinin belirli süreli olsa dahi sözleşmenin yenilenmemesinin haklı neden dayanmaması durumunda kıdem tazminatına hak kazanacağı , yine 22. Hukuk Dairesinin 2016/17255 Esas – 2019/14022 sayılı karında belirli iş sözleşmesi haklı nedenle fes eden öğretmenin kıdem tazminatına hak kazanacağı net bir şekilde ifade edilmiştir.
Kıdem Koşulları: İşçinin kıdem tazminatı hakkı, 1475 sayılı Kanun md.14/3 (yürürlükte 7036/2017 düzenlemesi) gereğince; haklı nedenle veya işverenin bildirimli/bildirimsiz feshi sonucu doğar. Öğretmenler için beklenen bir yıllık kıdem süresi, 1475/14’teki 1 yıl şartına tabidir. İşçi tarafından haklı nedenle fesih yapılırsa kıdem ödenir (4857/24-II-f). İşveren fesih yaparsa veya sürenin sonunda yenilememişse, işçinin kıdem talebi mümkündür.
Haklı Nedene Dayalı Kıdem: Yargıtay, “sözleşmesini 4857/24-II-f uyarınca haklı nedenle fesheden işçi, bir yıllık kıdem koşulu gerçekleştiği takdirde kıdem tazminatına hak kazanır” şeklindedir.
Örneğin öğretmenin, işverence sürekli ücret ödenmemesi veya hukuka aykırı uygulama gibi hallerde istifa ederek fesihten doğan tazminat isteyebilir. Bu durumda yaşananlar bir işçi bakımından fesih kabul edilir.
Yenilememe Halinde Kıdem: Belirli süreli sözleşme, sürenin sonunda taraflardan biri yenilememe iradesini ortaya koyduğunda sonuç doğurur. Yargıtay HGK: “İşveren yenilememe iradesini göstermiş ve haklı nedene dayanmıyorsa bir yıllık kıdem koşulu gerçekleştiğinde kıdem tazminatı ödenmelidir”. Nitekim önceki içtihatlarda da öğretmenin sözleşmesi işveren tarafından haklı sebep gösterilmeksizin yenilenmeyenlere kıdem ödenmesi gerektiği kabul edilmiştir.
Haklı Fesih Durumu
Öğretmen iş sözleşmesini 4857/24-II-f uyarınca haklı nedenle feshederse, tıpkı işverenin feshi gibi kıdem hakkı doğar. Örneğin işveren ciddi bir kusur işlediyse (ücret ödemezlik, taciz vs.), işçi istifa ederek kıdem talep edebilir. Bu durumda sekiz haftalık ihbar öneli aranmaksızın tazminat istenebilir. Örneğin işveren ısıtma masraflarını (aylık yakacak, yemek yardımı) ödememişse, öğretmen derhal feshedebilir. İşçi feshi sonrası mahkeme, sebebi haklı bulursa kıdem ödenmesine hükmeder. Uygulamada, işçi bu durumda istifa değil “fesih hükümsüz sayma” davası açabilir. Yargıtay, “haklı nedenle fesheden işçi bir yıllık kıdem koşulu gerçekleşmişse kıdem tazminatına hak kazanır” demiştir. Diğer alacaklar (kalan ücret, ödenmemiş fazla mesai vb.) de bu dava içinde talep edilebilir.
Delil, Usul ve Zamanaşımı
Delil Yükü: İşçi kıdem ve ücret alacaklarını ispatla yükümlüdür. Bu kapsamda imzalı iş sözleşmelerinin sunulması önemlidir. Ücret ve fazla mesai için bordro, banka dekontu, ders çizelgesi, nöbet veya yoklama kayıtları, varsa tanık beyanı gibi deliller gerekir. Yaz tatilinde çalışmadığına dair işyeri takvim kayıtları da belge niteliğindedir. İşverenin “ders programı bu kadar” beyanı tek başına yeterli olmayabilir. Yapılan ek ödeme, ikramiye gibi ödemelerin bordroda gösterilmesi de delildir.
Usul: Kıdem ve ücret alacak talepleri iş mahkemesinde dava yoluyla ileri sürülür. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu uyarınca dava şartı olan arabuluculuğa başvuru zorunludur. Arabuluculukta uzlaşı sağlanamazsa talep, Çalışma ve İş Kurumu Bölge Müdürlüğü’ne ya da mahkemeye intikal ettirilir. Dava dilekçesinde, talep edilen miktar açık yazılmalı, ücret dökümü ve hesap yöntemleri sunulmalıdır.
Zamanaşımı: 7036/7. maddeye göre 25.10.2017 öncesi 10 yıl, 25.10.2017 tarih sonrası kıdem tazminatı alacağı için zaman aşımı süresi 5 yıldır. İşçilik alacakları( ücret, fazla masai vb ) için zamanaşımı 5 yıldır. Ücret, fazla mesai, yıllık izin ücretleri ve ek ders ücretleri de 4857/32. madde ile 5 yıl içinde davaya konu edilebilir. Örneğin 2019’da hak kazanılan bir dönem ücreti için dava açma süresi 2024’ün sonudur.
İşverenin Savunmaları ve Karşı Argümanlar
İşverenler savunmalarında genellikle şunları ileri sürer:
Belirli süreli olduğu, dolayısıyla kıdem tazminatı ödemesi yükümlülüğü bulunmadığı yönüde olacaktır. Oysa Yargıtay HGK’ya göre işveren haklı sebep gösteremezse kıdem tazminatı ödeneceğini belirtmektedir.
Sonuç
Özel okul öğretmenlerinin bir yıllık zorunlu sözleşmeleri kanun gereği belirli süreli kabul edilmiştir. Dolayısıyla iş güvencesi (işe iade) hükümlerinden yararlanamazlar, ancak kıdem tazminatı 1475/14 uyarınca her halükarda mümkündür. Pratikte en önemli ihtilaf, işverenin sözleşmeyi yenilememesinde kıdem ödenip ödenmeyeceğidir. Yargıtay’ın kararlı yaklaşımı uyarınca yenilememe haklı nedene dayanmıyorsa kıdem ödenecektir.
Uygulama için şu hususlar önemlidir: Öğretmenler iş sözleşmelerinin yazılı yapıldığından emin olmalı, her yıl yenilenen sözleşmeleri saklamalıdır. Sözleşmelerde yaz tatili, ek ders vb. hükümlere dikkat edilmeli, gerektiğinde fazla mesai derse imza listesi ile belgelemelidir. İşveren “ders yükü kadar çalıştım” derse, öğretmen nöbet defteri veya e-Okul çıktılarıyla karşı delil sunabilir. Tüm alacakların hesap dökümü yapılmalı, gerekirse bilirkişi hesaplaması istenmelidir. Talepleri zamanında, arabuluculuk sonrasında iş mahkemesine intikal ettirmek stratejik açıdan gereklidir.
Sonuç olarak, özel okul öğretmeninin iş akdi özel şartlar doğursa da genel iş hukuku ilkelerine göre çözümlenmelidir. Mevzuat ve Yargıtay içtihatları öğretmene özel kolaylık sağlamaz; ancak işverenin keyfi yenilememe ve haksız fesih durumlarında öğretmenler kıdem ve ücret alacaklarını alabilirler. Bu çerçevede, somut olayda bir yıllık kıdemle sözleşmesi biten veya haklı nedenle ayrılan öğretmen, ilgili kanun maddeleri ve Yargıtay kararlarını delilleriyle birlikte ileri sürerek haklarını talep edebileceklerdir.
Avukat İlker Kılıç Bursa
Kaynakça: 5580 sayılı Özel Öğretim Kurumları Kanunu,
Yargıtay 22.HD E.2016/614 K.2018/26911,
Yargıtay İBK E.2017/1 K.2018/2,
Yargıtay 22.HD 2016/17255 Esas – 2019/14022
MEB Özel Öğretim Kurumları Yönetmeliği.
